Ana səhifə

73 Təriqət Nədir?


YazdırSend to friend

      Həmən hər dində görüldüyü kimi İslam dininin mənsubları da fərqli məzhəblərə ayrılmışlar. Bu məzhəblər, Fığlalının ifadəsiylə "İslam dininin etiqadî və əməlî sahədəki düşüncə məktəbləridir. "(1) Məzhəb, getmək mənasındakı Z-H-B kökündən törədilmiş bir söz olub, "gedilən yol" mənasındadır. (2)

     Hz. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) bu ifadələriylə insanlıq aləmindəki ixtilaf gerçəyinə işarə edər:

"Yəhudilər 71 firqəyə (təriqətə) bölündü, Xristianlar 72 təriqətə. Ümmətim isə 73 təriqətə bölünəcək. Biri xaricində hamısı atəşdə olacaq. Xilas olan təriqət mənim və səhabələrimin yolundan gedənlərdir." (3) Zəif bir rəvayətdə isə, "biri xaricində hamısı cənnətdədir" deyilmişdir. (4)

    73 təriqət ilə əlaqədar hədislərin səhhət(doğruluq) vəziyyəti haqqında xeyli danışılmışsa da,(5) biz tərəfindən bu təriqətlərə bölünmə, tarixi bir reallıqdır və əlaqədar hədislər bu reallığın ifadəsidir. Hədislərin doğruluğu qəbul edildiyində "73 təriqətdən muradın nə olduğu?" məsələsi qarşımıza çıxar. Bu mövzuda başlıca iki görüş vardır:

     1-73 təriqət ifadəsini həqiqət mənasında qəbul edənlər. Bunlar başlıca etiqadı təriqətləri nəzərə verərlər və bunlardan çıxan sonrakı qollarla 73 təriqətlə tamamlayarlar. Bu təriqətlərin başlıcaları, "Xaricilər, Şiə, Mutəzilə, Cəbriyyə, Mürcie"dir. Bunlar və bunlardan çıxan təriqətlərlə 73 rəqəminə çatmağa çalışan müəlliflər arasında tam bir ittifaq yoxdur. ( 6 )

     2-73 təriqət ifadəsini çoxluqdan kinayə olaraq görənlər.

     Ərəbcədə 7, 70, 700 kimi ifadələr çoxluq ifadə edər. Məsələn, "yeddi səma" (7)"yeddi dəniz", (8)"onlar üçün 70 dəfə də istiğfar etsən, Allah onları bağışlamayacaq." (9) "İman 70 ədəd şöbədir" (10)tərzindəki nasslarda bunu görə bilərik.

     73 təriqətdən hər biri özünü "fırka-i naciyə" yəni qurtulan təriqət olaraq qəbul edər.(11) Fığlalı`nın şərhiylə, "necə bu gün siyasi partiyalar dövləti və milləti ən yaxşı özlərinin idarə edə biləcəyini söyləyir və bu işin gərəkdirdiyi "ən doğru fikirin" öz partiyaları tərəfindən ortaya qoyulduğunu iddia edərək iqtidar üçün hesablar edir, tərəfdar qazanma yollarını axtarırlarsa, İslam tarixində gördüyümüz təriqətlər də, ən yaxşı və ən doğru təriqətin özləri olduğunu irəli sürmüş və sürməkdədirlər." (12)

     73 təriqət hədislərində keçən "biri xaricində hamısı atəşdədir" ifadəsinə Mevlüt Özler belə yanaşır: "Bu birbaşa narda (atəşdə) olmağı deyil, Qur`an və Sünnənin yolundan ibarət olan haqqa, doğruya isabət edə bilməməyi ifadə edər... Allah Rəsulu  belə deyərək onların görüş və düşüncələrinin səhvinə diqqət çəkmişdir." (13)

     Şatıbî, eyni məsələdə buna diqqət çəkər: "Biri xaricində hamısı atəşdədir" ifadəsi, zahirdə təhdid hökmünü gərəkdirər. Cəhənnəmdə əbədîlik və ya əbədi olmayış "meskutun anh"dır, yəni müəyyənləşdirilməmişdir.. Bu səbəbdən cəhənnəmdə əbədiliyə bu ifadədə bir dəlil yoxdur. Çünki cəhənnəmlə təhdid kafirlərə aid ola bildiyi kimi, üsyankar möminlərə də aid ola bilməkdədir." (14)

     Bədiüzzaman, qurtulan firqəni "Fırka-i naciyə-i kamilə" təbiriylə ifadə edər.(15) Yəni kamil mənada qurtulan bir dənəsi olacaq, digərləri az və ya çox haqqdan uzaqlaşacaqlar.

     Allah Rəsulu aleyhissalâtu vəssəlâm  yerə bir xətt çəkər, "işdə bu doğru yol" deyər. Sonra bu xəttin sağına soluna  başqa xəttlər çəkər. "Bunlar da başqa yollar... Bunlardan hər biri üzərində o yola çağıran bir şeytan vardır" buyurar və bu ayəni oxuyar: (16) "Bu, şübhəsiz ki, Mənim doğru yolumdur. Ona uyun! Sizi Onun yolundan sapdıracaq yollara uymayın...." (17)

    Məlumdur ki iki nöqtə arasında ən qısa məsafə, doğrudur. Bunun xaricində yer alan əyrilər, az və ya çox doğrudan uzaqlaşmışlar.

    Məsələn, Allah`ın sifətləri mövzusunda, o sifətləri inkar edən muattıla təfrit, onları məxluqatın sifətlərinə bənzədən müşəbbihə ifrat etmişlər. "Allah`ın bizcə keyfiyyəti məchul sifətləri vardır" deyən əhli sünnə və camaat isə, istiqaməti tutmuşlar.

    Həmçinin, qədər məsələsində qədəri inkar edən mutəzilə təfrit, insanın azad iradəsini rədd edən cəbriyyə ifrat etmişdir. "İlahi qədər vardır. Lakin insan cüzi ixtiyar sahibidir, bu səbəbdən məsuldur" deyən əhli sünnə və camaat istiqaməti ifadə etmişdir.

     Bu iki misal kimi, 73 təriqəti meydana gətirən məktəblər, ya ifrat və ya təfrit ucunda yer almışlardır .İstiqamətli şərh isə əhli sünnənin olmuşdur.


Qaynaqlar:

1- Fığlalı, Ethem Ruhi, Çağımızda Etiqadı İslam Məzhəbləri, Səlcuq Yay. İst. 1980, s. 1

2-İbnu Manzur, Lisanul Ərəb, Daru Sadır, Beyrut, I, 393-394

3- Tirmizi, İman, 18; İbnu Macə, Fiten, 17; Əbu Davud, Sünne, 1

4- Aclûnî, Muhamməd, Keşful Hafa, Daru İhyait Türasil Arəbi, Beyrut, 1351 h., I, 150

5- Bu mövzudakı görüşlər üçün, baxın. Özler, Mevlüt, İslam Düşüncəsində 73 Təriqət Anlayışı, Nun Yay. İst. 1996, s. 29-39

6- Baxın. Özler, s. 67-78

7- Bəqərə, 27

8- Loğman, 27

9- Tövbə, 80

10-Müslim, İman, 58

11-Bkz. Özler s. 93-95; Fığlalı, s. 5

12-Fığlalı, s. 2

13-Özler, s. 122

14-Şatıbi, Əbu İshak, əl İtiysəm, Darul Kütü bil İlmiyye, Beyrut, 1995, s. 413

15-Nursi, Səid, Məktubat, Envar Neş. İst. 1993, s. 106

16-Razi, Fahreddin, Mefatihul Qeyb (Təfsiri Kəbir), Darı İhyait Türasil Ərəbi, XIV, 3; İbnu Kəsr, Hafiz, Tefsirul-Kur xatırlanıl-Əzm, Qəhrəman Yay. İst. 1985, III, 360; Kurtubi, Əbu Abdullah,Əl-Cami Liahkamil-Kuran, Darul-Kütübil-İlmiyye, Beyrut, 1993, VII, 90

17-Enam, 153



25-04-2014 12:00:00