Ana səhifə

"Allah, insanı Rəhman surətində yaratdı." hədisi şərifi necə başa düşülməlidir?


YazdırSend to friend

Cavab 1:

Buxari və Müslimdə "Allah Adəmi öz surətində yaratdı" (Buxari, İstizan, 1; Müslim, Bir, 115) tərcüməsində bir hədisi şərif vardır. Alimlərin bir qisiminə görə, "Suretihi"dəki əvəzlik Allaha racidir. Hədisin -yuxarıdakı- tərcüməsi bu istiqamətdə edilmişdir. Bir qisim alimlərə görə isə, oradakı əvəzlik Adəmə racidir. Bu təqdirdə hədisin mənası "Allah Adəmi, Adəmin öz surətində yaratdı" şəklində olar. (bx. İbn Həcər 5/182-83)

 

İmam Nəvəvinin bildirdiyinə görə, alimlərin bir qisimi, bu rəvayətləri təşbehli qəbul etmiş, mənasını şərh etmədən Allaha həvalə etməsini daha uyğun hesab etmişdir. Hədisdə iştirak edən ‘Suretihi" dəki əvəzliyin Allaha aid olduğunu qəbul edən bəzi alimlər "Suretihi= onun surəti" tamamlaması, bir təşrif və təsis üçündür. Yəni, Allahın sahib olduğu insan surəti mənasını verər. "Naketullah=Allahın dəvəsi, "Beytullah=Allahın evi" tamlamaları da belədir. (bx. Nəvəvi, əlaqədar hədisin şərhi)

 

"Allahın surətində" ifadəsini, insanların Allahın bəzi sifətlərini əks etdirəcək şəkildə var edildiyini anlamaq da mümkündür. Necə ki, -insan olaraq- biz də görürük, Allah da görür, biz də eşidirik, Allah da eşidir.. Lakin bu iki görmə və eşitmə əsla eyni deyil. Necə ki Quranda -tərcümə olaraq-:

 

"Allahın bənzəri heç bir şey yoxdur, O, hər şeyi haqqıyla eşidər, haqqıyla görər"(Şura, 42/11) buyurulmuş və insanların bəzi xüsusiyyətlərinin Allahın bəzi sifətlərinə müvafiq olmasının, həqiqi bir bənzəmə olmadığına işarə edilmişdir.

 

"Allah, insanı Rəhman surətində yaratdı" ( Buxari, İstizan, 1; Müslim, Birr, 115, Cənnət, 28) tərcüməsindəki hədisi şərif pəncərəsindən mövzuya baxdığımızda başa düşülməsi daha asan ola bilər.

 

Cavab 2:

 

Maddədən uzaq olan Allah surətdən də uzaqdır. Necə ki, Hədisi Şərifdə, "Allah insanı öz surətində yaratdı." deyilməmişdir. Burada əsas olan Allahın rəhmətinə diqqətləri çəkmək və İlahi rəhmətin ən çox insanda təcəlli etdiyini dərs verməkdir. İnsan deyilincə dərhal bədəni xatırlamaq da bizi yanıldıcı nəticələrə apara bilər. İnsanda əsas olan ruhdur. Bədən o ruhun köməkçisi, paltarı xanası kimidir. Elə isə bu hədisi şərifi oxuyarkən ruhumuza nəzər edəcək, ağıldan, xəyala, yaddaşdan hiss dünyasına qədər uzanan çox geniş rəhmət təcəllilərini oxuyacaq və bizi bu şəkildə yaradan Rəhmanımıza şükr edəcəyik.

 

Yoxluq qaranlığından xilas olan hər varlıq böyük bir rəhmətə qovuşmuş deməkdir. Bu mənasıyla rəhmət, canlı-cansız bütün məxluqatda təcəlli edir. Səmanın ulduzlarından dənizin balıqlarına, şüalardan mələklərə, yarı canlı bir bitkidən insanoğluna qədər hər varlıqda rəhmət hakim; hamısı az və ya çox, cüzi və ya küllü bir rəhmətə tabe olmuşlar.

 

Rəsulullah Əfəndimiz (s.ə.v.), insanın çatdığı bu ən irəli rəhmət təcəllisini bir hədisi şəriflərində belə ifadə buyurar: "Şübhə yox ki, Allah, insanı rəhman surətində yaratdı." Bu hədisi şərifin səhv qiymətləndirilməməsi üçün bəzi nöqtələrin göz önünə alınması lazımdır. Hədisi şərifdə, Allah və Rəhman adları və bir də yaratma hərəkəti keçir.

 

Cənabı Haqq, cisimdən və surətdən uzaqdır. Amma gəl gör ki, insan bu hədisi oxuyarkən nəfs və şeytan onun xəyalını ifsat edər və sanki hədisi şərif, "Allah, insanı öz surətinə bənzər bir şəkildə yaratdı." şəklindəymiş kimi səhv bir anlayışa aparar. Hədisdə keçən Rəhman adına xüsusilə diqqət yetirmək və bu haqq kəlamı, "Allahın rəhmətinin bütün varlıq aləmi içində ən çox insanda təcəlli etdiyi" şəklində anlamaq lazımdır.

 

Surət, maddə üçün və maddi varlıqlar üçündür. İnsanın maddi olan bədəni ruhun xidmətçisidir. O halda insan deyilincə əvvəlcə ruh başa düşülməlidir. İnsan ruhu, Cənabı Haqqın maddədən və surətdən uzaq olduğunun ən gözəl bir göstəricisidir. Hal belə ikən, insan necə olar da bu hədisi şərifdə keçən "surət" sözünə həqiqi xarici bir şərh gətirə bilər?

 

Hədisdə keçən çox əhəmiyyətli bir söz də "yaratdı" ifadəsi. İnsanın bədəni məxluq olduğu kimi, ruhu da və o ruhun bütün sifətləri də məxluqdur. Cənabı Haqqın sifətlərinə iman etmə barəsində bizə böyük bir rəhbər olmaq üzrə ruhumuzda elm, iradə, qüdrət kimi sifətlər yaradılmışdır. Məxluq olan bu sifətlər ilahi sifətlərə əlbəttə heç bir cəhətlə bənzəməzlər. Yalnız onlardan xəbər verərlər.

 

Bu sifətlərin heç biri üçün surət düşünülə bilməyəcəyi kimi, bunların hamısı üçün də yenə bir surət, bir şəkil xəyal etmək mümkün deyil. Bu hədisi şərif qiymətləndirilərkən, katib yazıya, usta əsərə bənzəmədiyi halda, Xaliqin məxluquna heç bənzəməyəcəyi nəzərə alınmalıdır. Ancaq beləcə batil xəyallardan və hiyləçi qorxulardan xilas olmaq mümkün olar.

 

Risaləi Nur Külliyyatında (Ləmalar, On Dördüncü Ləma İkinci Mövqe) bu nöqtədə çox əhəmiyyətli ipucları və çox qiymətli irşat lövhələri mövcud. Lemalar_da , "Bir qisim əhli eşq, insanın mənəviyyatına bir surəti rəhman nəzəriylə baxmışlar." deyilərək, nəzərlər insanın ruh, ürək, ağıl, hissiyyat aləminə çevrilər və məsələ qiymətləndirilərkən bədənin maddi surətindən uzaq olmasına işarə edilər. Şüalarda, kainat ağacının meyvəsi olan canlılar aləmində, "Sifəti sebaca mənəvi bir siması rəhmanı və temerküzü esmai" təzahür etdiyi yazılar.

 

Bu ifadədən yalnız insanın deyil, digər canlıların da, Allahın sifətlərini göstərmələri və ilahi adları görmələri cəhətiylə bir siması rəhmanı daşıdıqları aydın olur. Ancaq, bu mənanın ən irəli dərəcəsi insanda görülür. Demək ki, insana ibrətlə baxıldığında Allahın bütün sifətləri və adları onda oxuna bilər. Bütün bu təcəllilərin insana, yalnız və yalnız ilahi bir rəhmət olduğunu düşündüyümüzdə, onda rəhmaniyyət həqiqətini seyr edər kimi olarıq. Hər varlıqda ilahi ad və sifətlər seyr edilə bilər amma bu nöqtədə ən açıq, ən aydın dəlalət insanda görülər. İlahi sifətlərə və adlara dəlil olma, onları göstərmə, onlara ayna olma barəsində insandan daha irəli bir varlıq yaradılmış deyil.

 

Qara deyilincə ağı xatırlamamız kimi, surət sözü də bizə sireti və həqiqəti xatırladar. Hər surət, bir həqiqətdən xəbər verər. Bir sözdəki hərflərin şəkilləri surətdir. Bu surətlər bir mənaya dəlalət edərlər. Məsələn elm bir mənadır, bir üstünlük və fəzilətdir. Elm sözü isə bizə bu mənanı xatırladan bir surətdən ibarətdir. Yoxsa bu sözün hərflərində elm axtarmaq əlbəttə doğru deyil.

 

İnsanın mənəvi siması da bizə rəhman mənasını dərs verən bir surət və bir söz kimidir. Ürəyimiz, ağlımız, yaddaşımız, xəyalımız, hiss dünyamız həmişə rəhmətdən xəbər verər və Rəhmanı xatırladarlar.

 

Bu təcəlli, ruhumuzun xanası olan cisimimizə də əks etmişdir. Dilimizdən dişimizə, saçımızdan dırnağımıza, ciyərimizdən böyrəyimizə qədər hər nəyimiz varsa, hamısı rəhmanın bir hədiyyəsidir. Bunların hər biri bir söz, bir surətdir. Və hamısında o rəhmanın lütf və kərəmi oxunar. Nəticə : Surəti rəhman; Allahın rəhmətinin ən parlaq aynası və ən gözəl təcəllisi deyə yekunlaşdırıla bilər.



02-08-2010 12:00:00

Düğüme özel


Bu səhifəyə daxil olmaq üçün səlahiyyətli deyil.

Üzv olmaq istəyirsinizsə Bura basın.

Əgər üzv deyilsinizsə Bura basın.

Şərhsiz