Ana səhifə

Axirətin İsbatı


YazdırSend to friend

Axirət nədir? Axirət inancının hansı faydaları var?

 

   Axirət ölümlə başlayıb sonsuza qədər davam edən həyatın adı­dır. Bərzəx aləmi adlanan qəbir həyatı da axirətin bir dayanacağıdır, əsl axirət həyatı isə Qiyamət qopandan sonra başlayacaq və sonsuza qədər davam edəcək. Qiyamətlə birlikdə dünya həyatı da sona çatacaq və Allah bütün insanları yenidən dirildib məhşər meydanında toplayacaqdır. Orada insanlar bir-bir hesaba çəkiləcək, iman və əməllərinə görə cənnətlik olanlar Allahın lütfü ilə cənnətə, cəhənnəmə layiq olanlar da cəhənnəmə gedəcək. Orada heç kim haqsızlığa məruz qalmayacaq, zərrə qədər yaxşı iş görən onun mükafatını, zərrə miqdar pislik edən cəzasını alacaq.

  Axirətə inan imanın altı əsasından biridir. Axirəti nəzərə almadan İslamın digər əsaslarını tam və doğru anlayıb dəyərləndirmək mümkün deyil. Allaha, peyğəmbərlərə, kitablara, mə­lək­lərə, qəza və qədərə iman axirətə imanı da tələb edir. Həm də Allahın bütün isimləri bir cəhəti ilə dünyaya aiddirsə, bir çox tərəfi ilə axirətə aiddir və axirətin varlığını tələb edir. Əsl mövzumuz axirəti isbat etmək olmadığına görə burada bir misal verib  keçirik. Dünyada bir qisim insanlar Allaha qəlbən inanıb itaət edir, namazını qılır, orucunu tutur, zəkatını verir və əlindən gəldiyi qədər də xeyirli işlər görür. Bir qisim bədbəxtlər isə Allahın bu qədər lütflərinə baxmayaraq, ömrü inkarçılıqla, haram-halal demədən yeyib-içərək, zövq və əyləncə içində keçirirlər. Yenə bir tərəfdə bir çox insan zülm və haqsızlığa məruz qalır, digər tərəfdə neçə-neçə zalım və qəddar bolluq və firavanlıq içində ömür sürür. Bir çox hallarda birincilər bu dünyada mükafatlarını tam almadan, ikincilər də layiq olduqları cəzanı görmədən ölüb gedirlər. Halbuki Allah Mütləq Adildir. Deməli, böyük bir məhkəmə var və orada hər kəs dünyadakı əməllərinin əvəzini alacaqdır. Allahın Adil ismi kimi Rəhim, Kərim, Cəmil, Mucib, Bəqi və digər bütün isimləri də axirətin mövcudluğunu zəruri edir.

  İnsanın əbədi səadəti qazanması Allaha və axirətə inamdan asılı olduğu kimi, dünyada həqiqi hüzura və xoşbəxtliyə qovuşması da ancaq bu inamla mümkün ola bilər. Axirət inancının fərdi və sosial həyatımızda saysız-hesabsız faydaları vardır. Bunların bir neçəsini misal çəkək.

  Uşaqları düşünək. Əgər axirət inancı olmasa, ətrafda olanlardan çox təsirlənən zəif və incə ruhlu uşaqlara doğmalarının ölümünü necə izah edə bilərik? Məsələn, qardaşı ölən bir uşağa: “Qardaşın öldü, onun cansız bədəni torpağın altında çürüyüb gedəcək, onu həmişəlik unut”, – deyə bilərsinizmi? Bu söz­lər onun qəlbində sağalmaz yaralar açmazmı? Axirətə inamınız­ yoxdursa, başqa yolunuz qalmaz. Halbuki axirətə inamla: “Sənin qardaşın indi quşlar kimi cənnətdə rahat və sevinə-sevinə ora-bura qaçır. Vaxt çatanda sən də oraya gedəcəksən”, – deyə bilər­siniz. Ən düzgün yol da budur.

  Anasını və ya atasını itirən uşağa “Onlar, inşallah, cənnətə getdilər. Orada səni gözləyəcəklər. Sən də onlar kimi Allaha inansan və yaxşı qul olsan, cənnətdə onlara əbədi qovuşacaqsan” inamdan başqa nə ilə təsəlli vermək olar?

Bir tərəfdən də cəmiyyətin ən dinamik gücü olan gənclər qanın qaynadığı, nəfsani arzuların cövlan etdiyi gənclik dövründə axirət inancından başqa hansı yolla özlərinə hakim ola bilərlər? Həqiqətən də, Allah və axirət inancı olmayan və ya çox zəif olan toplumlarda gənclər oğurluq, qəsbkarlıq, mal və namusa təcavüz, asayişi pozma və buna bənzər bir çox çirkin işlərdə ön­də gedirlər. Onları polislə, jandarma ilə, qanun və cəza ilə yola gətirmək mümkün olmur. Onların bu məsuliyyətsiz davranışlarını ancaq Allah qorxusu və axirət inancı ilə nəzarət altına ala bilərsiniz. Sadəcə nəzarət etməklə kifayətlənməz, gənclərin güclü enerjisini hesaba çəkilmə düşüncə və şüuru ilə cəmiyyətə faydalı hala gətirə bilərsiniz.

  Doğmalarının çoxunu itirmiş, ölümü yaxınlaşınca qocalara­ da ancaq axirət inancı ilə təsəlli verə bilərsiniz. Yoxsa ki həm əbədi itkinin acısı, həm də bir canavar kimi ağzını açıb gözləyən məzar qorxusu o yazıq qocaların dərdini birə min artırar. Onlar üçün axirət inancı əvəzsiz təsəlli mənbəyidir.

  Cəmiyyətin təməli və çəyirdəyi olan ailə həyatının da hüzur və səadəti axirət inancından asılıdır. Möhkəm və xoşbəxt ailə ərlə arvadın qarşılıqlı sevgi, etibar və fədakarlığı ilə mümkündür. Bu hislərin daimiliyini də axirət inancı ilə təmin etmək olar. Yoxsa dünyəvi həvəsini təmin edən cütlər bir-birindən çox asanlıqla ayrıla bilirlər. Axirətə inanmayan bir kişi qocalan və gözəlliyindən əsər-əlamət qalmayan həyat yoldaşına ölənədək dözə bilməz. Eyni sözü qadın üçün də demək olar. Halbuki axirət inancı olan kişi: “Bu dünya fanidir, cənnətdə bizi həqiqi və əbədi səadət gözləyir. İnşallah, buradakı birliyimiz orada əbədi davam edəcək”,– deyə düşünər. Bu duyğu və düşüncə ilə də  bir-birinin xırda nöqsanlarına göz yumarlar. Belə bir ailə nəinki bəsit səbəblərlə, əksinə, ən ağır sarsıntılarla belə dağılmaz. Belə ki, yataq xəstəsi olan əri və ya arvadına ömür boyu qulluq edən, mənəvi dayaq olan neçə-neçə vəfalı insan var. Bu məşəqqətə Axirət inancı olmadan kim qatlana bilər?

  Bu misalları çox sadalamaq olar, lakin bu qədər örnək belə axirət inancının fərdi və  ictimai həyat üçün zəmanət xarakteri daşıdığını göstərməyə kifayət edər, zənnimcə.

  Rəbbimiz hər addımda axirət düşüncəsi ilə hərəkət etməyi və Onun rizasını qazanmağı nəsib eləsin.

İnsanın əbədi yaşamaq arzusu axirəti isbat edir

   İnsanın sonsuzluq arzusu, əbədi yaşamaq istəyi axirətin varlığını isbat edən güclü bir psixoloji dəlildir. İnsan ruhunun əbədi bir həyatı arzu etməsi və ona can atması belə bir həyatın mövcud olmasına böyük dəlildir. Bu psixoloji arzu aqibətin axirət həqiqəti ilə əlaqəsini qüvvətləndirir. Bəşər tarixi bu fitri duyğunun təzahürlərini göstərən nümunələrlə doludur.

  Əslində, insanın ölümü ilk baxışda “yox olub getmək” kimi görərək ondan hürkməsi belə əbədiyyətə arzusundan irəli gəlir. Fitrətdən yüksələn bu səs insanın əbədi yaşamaq üçün yaradıldığını göstərir. İnsan “yoxluğu” qəbul etməyən fitri duyğusu ilə gəldi-gedər və fani bir həyat üçün deyil, əbədi və sonsuz bir həyat üçün yaradıldığını hiss edir. Bu hiss və şüur da fani həyatdan sonra əbədi bir həyatın var olduğuna aşkar dəlildir.

  Hətta ən pis surətdə var olmaq belə yoxluqdan daha yaxşıdır. Filosof Migel de Unamuno insanların yoxluğun kor bəxtindən qurtulub varlığını davam etdirmək uğrunda hər cür əziyyətlərə dözməyə hazır olduğunu bu sözləri ilə dilə gətirir: “Yox olmaqdansa, Cəhənnəmdə əbədi yanmağa razıyam. Çünki heç bir şey mənə yoxluq qədər qorxunc gəlmir”[Migel de Unamuno, “Yaşamın tragik duygusu”, s. 20].

  Başqa bir aləmdə də olsa, əbədi yaşamaq arzusu insanın ruhuna xas güclü bir hisdir və bu duyğunu kiçik görmək olmaz. Şübhəsiz ki, ruhumuzun dərinliklərindən baş qaldıran bu əbədilik hissi bəşəriyyətin varlığında mövcud olan əsl və fitri bir duyğunun əks-sədasıdır.

  Xülasə, insanın maddi ehtiyaclarını belə tam təmin edə bilməyən fani dünya onun əbədi yaşamaq arzusunu heç vaxt gerçəkləşdirə bilməz. Demək, insan əbədilik arzusuna bu dünyada deyil, başqa bir aləmdə çatacaqdır.

Yatıb qalxmaq yenidən yaradılışa bir dəlil deyilmi?

 

  Yenidən dirilişin mümkünlüyü barədə inkarçılar: “Yaxşı, tutalım ki, ölümdən sonra bioloji həyatın yenidən yaranması mümkündür. Bəs yaxşı hislərin və şüurun bədənlə əlaqəsi kəsildikdən sonra insani həyat yenidən necə başlayacaq?” deyərək bunun qeyri-mümkün olduğunu söyləyirlər. Onların bu etirazına cavab olaraq Quran gündəlik təcrübə olan yuxunu xatırladır. Çünki bir-birini əvəz edən yuxu və oyaqlıq halları ölümdən sonra həyatın olacağına gözəl örnəkdir. Yenidən dirilişin isbatı üçün bundan yaxşı sübut verməyə ehtiyac varmı?! Quranda buyurulur:

“Sizi gecələr yuxuya daldıran (bu minvalla sizi bir növ ölüm halına salıb hiss-həyəcandan məhrum edən), gündüz isə nə etdiyinizi (nə qazandığınızı) bilən Odur. Sonra O, sizi gündüz (yuxudan) oyandırır ki, müəyyən olunmuş vaxt gəlib keçsin. Sonra onun hüzuruna qayıdacaqsınız və sonra da O, sizə etdiyiniz əməllər barəsində xəbər verəcəkdir”. (“Ənam” surəsi, 6/60)

İnsanların – yatandan sonra oyandıqları kimi – öldükdən sonra diriləcəklərini bəyan edən bir başqa ayə isə “Zumər” surəsindədir:

“Allah (əcəli çatan kimsələrin) canlarını alar, ölməyənlərin (hələ əcəli çatmayanların) canlarını isə yuxuda alar (çünki yuxu da ölüm kimi bir şeydir, yuxu zamanı ruh bədəni tərk edər). Ölümünə hökm olunmuş kimsələrin canlarını (ruhlar aləmində) saxlayar (onların ruhu bir daha bədənlərinə qayıtmaz, beləliklə də, bədən ölüb gedər). Digər (ölümünə hökm olunmamış) kimsələrin canlarını isə müəyyən bir müddətədək (əcəlləri gəlib çatıncaya qədər yuxudan oyandıqda bədənlərinə) qaytarar. Həqiqətən, bunda düşünən bir qövm üçün (Allahın hər şeyə qadir olmasına, qiyamət günü ölüləri dirildəcəyinə dəlalət edən) əlamətlər vardır!” (“Zumər” surəsi, 39/42.)

   Bu ayələr ölüm və yuxu arasındakı oxşarlığını, yəni oyanmaqla ölümdən sonrakı dirilişin bənzərliyini açıqlayır. Yuxu zəif və kiçik ölüm, ölüm isə böyük və şiddətli bir yuxudur. Hər iki halda da insan ruhunun bir həyatdan digər həyata keçməsindən söhbət gedir. Yatıb-durmaqla ölüm və diriliş arasındakı oxşarlığa hədisi-şəriflərdə də toxunulmuşdur. Məsələn, Rəsulullah yatmağa hazırlaşarkən: “Allahım! Sənin adınla ölür və dirilirəm!”, oyandıqdan sonra isə: “Bizi öldükdən sonra dirildən Allaha həmd olsun!” (Buxari, Tövhid, 13.) deyə dua etməyi tövsiyə buyurur.

  Yatma və oyanma hadisələrini yaradan Uca Allah onların arasında meydana gələn “yuxu” həqiqəti ilə də şübhələri aradan qaldırır. Belə ki, O, yuxularda başqa bir aləmin səslərini və rənglərini göz önünə sərərək üç ölçülü dünya ilə yanaşı, fərqli aləmlərin də var olduğunu bilavasitə göstərir. Gecələr ölümün bir növ kiçik qardaşı olan yuxuya dalan, səhərlər yenidən dirilirmiş kimi dünyaya gözünü açan insan qiyamətin və həşrin əlamətlərinə hər gün şahid olur.

  Göründüyü kimi, insan yenidən dirilişə oxşar hadisəni hər gün yuxuya getməklə və oyanmaqla əməli surətdə yaşayır. Quran ölümlə yuxunun, dirilməklə oyanmağın bənzərliyini nəzərə çatdırmaqla demək istəyir ki: Allah insanı nə cür yatırırsa, o cür də öldürür, nə cür yuxudan oyadırsa, o cür də dirildir.

Axirətin varlığına dəlil – baharda təbiətin oyanması

 

   Qışda ölü kimi olan yer üzünün yazda yenidən dirildilməsi, Quranda öldükdən sonra dirilişin imkan daxilində və müşahidə edilə bilən bir hadisə olduğunu göstərmək məqsədi ilə verilən ən təsirli misaldır. Allahın yer üzündə hakim etdiyi bir qanunla hər şey təkrar təkrar yenilənir. Xüsusilə Quran, bizlərə bu nöqtədə su və onunla boy atıb inkişaf edən bitkilər aləmini misal verərək, bununla diqqətləri bu nöqtəyə çəkir: “Hər şey yox edilib yenidən geri qaytarılırsa, insanın da öldükdən sonra əvvəlki halına döndürülməsi niyə mümkün olmasın?” İçində olduğumuz həyatın işləyişi, ölümdən sonrakı bir həyatın mümkünlüyünə ayrıca bir dəlildir. Belə ki, qış və bahar mövsümlərinin bir-biri ardınca gəlib keçməsi, ölüm və diriliş hadisələrini iluzunu bizə seyr etdirir. Bənzərlərini daimi bir surətdə görüb seyr etdiyimiz bir aləmdə diriliş hadisəsini qəribə qarşılamağımızın bir mənası ola bilərmi? Öldükdən sonra dirilmə və həşr bundan başqa bir şeydirmi? Yoxsa insan öz həşrini Onun qüdrətinin çatmayacağı bir şeymi zənn edir? Hər baharda saysız “bəsu-badəl-mövt”(ölümdən sonra dirildilmə) hadisəsinə səhnə olan yer üzünə bir dəfə ibrət gözü ilə baxa bilən, özünün də öldükdən sonra eynilə bunlar kimi yeni, ikinci bir aləmin baharında həşr olunacağını anlamaqda çətinlik çəkməyəcək. Quranda bu xüsusa işarə edən bir çox ayə vardır. Bir neçəsini zikr edək: “Allahın rəhmətinin əsərlərinə bir bax! Yer üzünü ölümündən sonra necə də dirildir. Bunları edən (O Allah), şübhəsiz ölüləri də dirildər. O hər şeyə qadirdir.”(Rum surəsi, 30/50) “Onun qüdrət nişanələrindən biri də budur ki, sən yer üzünü qupquru görürsən. Biz ona yağış yağdıran kimi hərəkətə gəlib qabarar (cana gələr). Onu dirildən, şübhəsiz ki, ölüləri də dirildəcəkdir. Həqiqətən, O, (Allah) hər şeyə qadirdir!”(Fussilət siurəsi, 41/39) Yaradılışın birliyini göstərməsi baxımından Quranın ölmüş yer üzünü insanın dirilişinə dəlil olaraq gətirməsi, əhəmiyyətli bir xüsusdur. Çünki, o Mütləq Qüdrət, hər mövsümdə dünyanın şəklini hansı qanunla dəyişdirirsə, Qiyamət günündə kainatın şəklini də eyni qanunla dəyişdirər. Baharda ölmüş bütün ağac və bitkiləri ilə yer üzünü, hansı qanunla dirildirsə, öldükdən sonra da insanları eyni qanunla dirildər. Mövzu ilə əlaqəli ayələrin sonunda, “(Allah) ölüdən diri, diridən də ölü çıxardır, öləndən sonra torpağı dirildir. Siz də (qiyamət günü dirildilib qəbirlərinizdən) məhz belə çıxardılacaqsınız.” və ya “Biz onunla (o su ilə) ölü bir məmləkəti cana gətirdik. (Qəbirlərdən dirilib) çıxmaq da belədir!” deyilərək, biz insanlara “Necə ölü torpaq canlanır, ağaclara təzə bir həyat gəlir və bitkilər yerdən çıxırsa, siz də qəbirlərinizdən eyniylə canlanıb çıxacaqsınız” xəbəri verilir.

Axirət inancının vacibliyi

  Fərdin, ailənin, cəmiyyətin və ümumiyyətlə, bütün bəşəriyyətin həqiqi rifah, səadət və hüzura qovuşa bilməsi ancaq və ancaq böyük-kiçik bütün əməllərin hesabının soruşulacağı axirət dünyasına inanmağa bağlıdır.

 Qurani-Kərimdə tövhid, nübüvvət və axirət olmaqla, ilahi təbliğin əsasını təşkil edən üç prinsipdən biri kimi axirətə iman Allaha imanla birlikdə yad olunur (Bax, Ali-İmran surəsi, 3/113,114; Nisa surəsi, 4/38; Tövbə surəsi, 9/19; Haşir surəsi, 58/22) Bir çox ayədə imanın bu iki əsasının birlikdə verilməsi Allaha imanın axirət gününə imanla bağlı olduğunu və onunla tamamlandığını göstərməkdədir.

   Axirətə iman Allaha imanla birlikdə tövhid inanc sisteminin təməlini təşkil edir. Belə ki, bu iki inanc ünsürü birlikdə müəyyən bir məna ifadə edir; axirət inancından kənarda Allaha iman da mənasını itirir. Buna görə də Qurani-Kərimə görə axirəti inkar etmək Allahı inkar etmək kimidir. (Bax, Ra’d surəsi, 13/5.)

 Qurani-Kərimdə, demək olar ki, hər surədə axirətdən bəhs edilməkdə və müxtəlif səbəblərlə o dünyaya aid fikirlər səsləndirilməkdədir. Ölümdən sonrakı həyata bu qədər əhəmiyyət verilməyinin səbəbi onun Quranın əsas prinsip və məqsədlərini əsaslandırmaq üçün ən güclü amil olmasıdır. Çünki insan həyatına fərqli təsir göstərən “yenidən dirilmək düşüncəsi” ona heç bir şeyin verə bilməyəcəyi bir məna və ciddiyyət bəxş edir.

  Deyə bilərik ki, insanı insan edən və onun əxlaqi yönlərini təmin edən şey onun ölümdən sonrakı həyatla bağlı belə bir “metafizik gərginlik” vəziyyətində olmasıdır.

   Bu inanc qədər insan ruhunu ucaldan, həyatı tənzimləyən, bəşəriyyəti layiq olduğu mərtəbəyə yüksəldən başqa bir inanc yoxdur.

 İslam dini, axirət inancı vasitəsilə halal-haram, gözəl-çirkin, ümumiyyətlə, həyatın bütün sahələrini tənzimləmiş, insanın müsbət və mənfi davranışlarının arxasında da bu inancın rolunun olduğunu göstərmişdir.

 Axirət əqidəsinin bəşərin hüzur və səadətini təmin baxımından əhəmiyyəti inkarolunmaz reallıqdır. Bunları bir neçə tezis şəklində qeyd edə bilərik:

 1. Axirət gününə inanan insanın ümidi daima təzədir; əsla ümidsizliyə qapılmır. Bu iman onu məruz qaldığı hər cür fəlakət və xəstəlik qarşısında dözümlü edir. Çünki bu imana malik insan bunların hamısının Allahdan olduğunu və bu dünyada bunlara könül xoşluğu ilə dözəcəyi təqdirdə  hər bir əzabının qarşılığını Allahın axirətdə verəcəyini bilir və rahat olur.

 2. Bir-bir yaxınlarının ölümünü görən bir insana ancaq öldükdən sonra dirilməyə inanmaq təsəlli olur. Və yenə addım-addım ölümə yaxınlaşdıqlarını görən xəstə və yaşlıları ancaq bu inanc təskin edir.

 3. Bir insanda həqiqi mənada vəzifə və məsuliyyət şüurunun inkişafı kiçik-böyük bütün əməllərinin hesabının soruşulacağı bir axirət dünyasına, hesab gününə inanmasına bağlıdır. Ancaq bu inanca malik insanlara ‘istədiyini et’ deyilə bilinər. Çünki bu anlayışa malik bir insan  o dünyada özündən utanıb başını aşağı salmayacaq işlər görməyin vacibliyini dərk edir. Yenə bu inanca malik bir insan “Qiyamət günündə bütün əməllərimi önümə qoyacaq bir kitab hazırlanmaqdadır” , – deyərək, hər addımını ölçüb-biçəcək və diqqətlə atacaqdır. Məsələn, danışdığı hər bir sözün diktafona yazılıb, sonra vəzifəli şəxs tərəfindən dinlənəcəyini bilən bir məmurun diqqəti ilə bunu etməyənin həssaslığı eyni deyildir. Sözün qısası, axirət gününə, həşrə olan inanc vəzifə və məsuliyyət düşüncəsinin ən böyük zaminidir.

 4. Dində bu məsələyə xüsusi əhəmiyyət verilməsinin digər hikməti də bu əqidənin toplumun islahında çox vacib bir prinsip olmasıdır. Metafizik gerçəklərə inanmayan Volter belə bunu etiraf etmək məcburiyyətində qalaraq demişdir: “Əxlaqi prinsipləri formalaşdıran iki əsas kimi Allah və axirət düşüncəsi, həqiqətən böyük əhəmiyyət daşıyır.”[Vahidüddin Han, el-İslâm Yetehaddâ, s. 147 (Wındelbant, History of phılosophy p. 496’dan naklen).] Göründüyü kimi, Volterin nəzərində də bu əqidə cəmiyyətdə təkbaşına ən yüksək əxlaqi mühiti formalaşdıracaq güc və qüdrət kimi dərk olunur. Əgər bu əqidə yox olsa, insanları doğru və gözəl əməllərə səsləyəcək bir faktor olmayacaqdır.

 Bu ruh və düşüncə üzərində qurulan bir həyat düzgündür; bu ruh və düşüncə ilə yaşayan fərdlərin təşkil etdiyi toplum hüzur içindədir; yenə bu ruh və düşüncədə olan ailə ocağı da yaşadıqları ailəni cənnət bağçalarından bir bağçaya çevirmişlər. Bəli, bəşəriyyətin öz çılğınlıqlarını ata bilməsinin tək yolu vardır; o da öldükdən sonra dirilməyə inanmasıdır. Gəncliyin çılğınlıqlarının, onun pis əməllərinin qarşısını alacaq, yavaş-yavaş ölümə doğru gedərkən hər addımda ümidsizliyə qapılan yaşlılara ümid qaynağı olacaq, uşaqların müqavimətsiz qəlblərində hər an səadət şölələrini yandırıb aydınladacaq ancaq həşrə iman və inancdır… Həşrə iman adlanan bu şərbəti içmək eyni zamanda qətrə-qətrə hüzuru udmaq deməkdir. Buna görə də bəşəriyyətin sülh və əmin-amanlığı üçün çalışan və ona hüzur bəxş etməyi planlayan bütün fikir adamlarının məsələyə bu baxımdan yanaşmaları lazımdır. Fərdin, ailənin, cəmiyyətin və ümumiyyətlə, bütün insanlığın həqiqi rifah, səadət və hüzura qovuşa bilməsi ancaq və ancaq böyük-kiçik bütün əməllərin hesabının soruşulacağı bir axirət dünyasına inanmağa bağlıdır.

  5. İnsanın istedad və istəklərinə bir sərhəd qoyulmadığı üçün qanuni sərhədləri keçə, zülmə yol verə, başqalarının haqqını poza bilər. Onu bunlardan ancaq hesab qorxusu və cəza təşvişi uzaqlaşdıra bilər. F. Dostoyevskinin belə bi sözü varr: “Mənim sonsuz arzularımı ölümdən sonra verəcəyim hesab qorxusundan başqa nə cilovlaya bilərki?” Hesab vermə qorxusunu qanunlarla qarşılaşdırma doğru deyildir. ‘Qanunların icrası və əldə olan nemətlərin getmək qorxusu kifayət edər’, – deyilə bilinməz. Çünki qanunların hökmü bəzən işləmir, işləsə də artıq bir çarə də olmur. Bundan başqa nemətin əldən getməsi də belə bir hesab qorxusuna bərabər deyildir. Çünki bəzən çətinliyə düşən şəxslər qurtuluşu özlərini öldürməkdə görür və nemətin əldən çıxmasına fikir vermirlər. Bu halda insanı onu gözləyən zərərlərdən uzaqlaşdıracaq və çəkindirəcək bir qüvvətin olması şərtdir. Yaxşılıq və pislik yolunu sadəcə seçmək yetərli deyildir. İnsanı bu məqamda yaxşıya yönəldib, pislikdən uzaqlaşdırmağa yetəcək bir seçim vasitəsinin olması şərtdir. Bu üstün qüvvət isə axirət inancından başqa bir şey ola bilməz. (Cisrî, Savabu’l-Kelâm fî Akaidi’l-İslâm, s. 264)

 Axirəti İnkarın İnsan Həyatına Mənfi Təsirləri

 Bu məsələni də maddələr şəklində aşağıdakı kimi sıralaya  bilərik:

   1. Axirəti inkarın insan üzərindəki mənfi təsiri son dərəcə böyükdür. Ölümü bir ‘yox olma’ kimi qəbul edən bir insanın zehnində qətiyyən rahatlıq və sakitlik olmaz. Əbədi bir həyat düşüncəsinə malik olmayan şəxsin hər gün həyat təqvimindən bir yarpağın düşməsi qarşısında içində yaranan ‘unudulma və məhv olma’ düşüncəsi onun qəlbinə bir ox kimi saplanır və sözlə demək mümkün olmayan bir iztirab yaşadır.

  2. Axirət inancı olmayan birisi için (hər nə yol və üsulla olursa-olsun) dünyada ən gözəl və tək doğru şey öz mənfəətini güdmək və təmin etməkdir. Çünki onun önündə nə hesab qorxusu var, nə də fövtə edəcəyi əbədi həyat. Bu anlayışının nəticəsi olaraq o hey başqalarının haqqını yeyəcək, hüququnu çeynəyəcək və fitnə-fəsad törədəcəkdir. Qısaca, hər cür hiyləyə və ən pis əməllərə əl atmaqdan çəkinməyəcəkdir.

 3. Axirəti inkar edənlərin öyünməkdən və riyakarlıqdan uzaq durmaları da mümkün deyildir. Çünki onlara görə dünyəvi məqsədlərinə, hədəflərə çatmaq üçün hər yol sərbəstdir, bu uğurda zillətə dözməyə, tab gətirməyə dünəndən razıdırlar.

 4. Yenə axirətə inanmayan şəxslərin gözündə günah məfhumunun da bir dəyəri yoxdur. Bunların dəyəri ancaq öz mənfəətləri ilə bağlı bir zərərdən bəhs olunarsa, üzə çıxır; bunlara görə, yaxşılıq və xeyirxahlıq axmaqlıqdır, əgər pis işlərin onlara zərəri dəymirsə, heç bir qorxusu yoxdur. (Mevdudî, İslâm Medeniyeti, s. 169. Keza bax, Abdulhamîd, Abdulmun’im, el-Akîdetü’l-İslâmiyye, Daru’l-Kalem, Kuveyt 1980, s. 94)

 Bütün bu səbəblərə görə din tərbiyə etməyə çalışdığı insanda ilk növbədə axirət qorxusu yaratmağa çalışır. Çünki baş verən hadisələrə diqqətlə baxdıqda, adətən, bütün azğınlıq, üsyanların təməlində ‘axirəti nəzərə almadan yaşamaq fikrinin’ yatdığını görürük. Qurani-Kərim də bu tip insanlardan bəhs edərkən: “Xeyr, doğrusu onlar axirətdən qorxmurlar.” (Müdəssir surəsi, 74/53.)

 

 

Müəllif: 


10-08-2019 11:28:48

Düğüme özel