Ana səhifə

Bəqərə surəsinin 2-ci ayəsində böyük hikmət və həqiqət.


YazdırSend to friend

     

     Bu ayədə həqiqətən də böyük bir hikmət və həqiqət var. Həqiqətən də bu Kitab Allahın kəlamıdır. Bəşər kəlamı olması qətiyyən mümkün deyildir.

   Qur`an-i Kərimin ilk surəsi olan Fatiha surəsi ön söz və ya mündəricat, açılış mahiyətindədir. Həmçinin Fatiha bir duadır. Bu kitabda nələrədən bəhs ediləcəyi qısa olaraq Fatihada izah olunur. 

    İkinci isə Bəqərə surəsi gəlir. Birinci ayə olan sirli 'əli lə mim' dən sonra insana müraciət olunmağa başlanılır. Bu Kitaba şübhə etməyin,özünüzü boş yerə yormayın. Bu kitabada şübhə ediləsi heç nə yoxdu.

    Diqqət etsək ilk kəlmə ŞÜBHƏ'di (raybə). Bu kitabı oxuyanların qurtulması, xilas olması gərəkən ilk şeyin şübhə olduğu bildirilir. İlk əmr:"Şübhədən qurtul".

    Şübhə düşüncələrə bulaşmış virus kimidi. O səni doğru düşünməyə imkan verməyəcək. Bu Kitab isə ağıl sahiblərinə nazil olmuşdur

    Raybə tərəddüdlü şübhə mənasına gəlir. Şübhə isə şeytanın verdiyi vəsvəsədi. Deməli şübhəçilikdən əl çəkin, uzaq durun. Çünki şübhələrlə bu Kitaba başlasan bu kitabın hidayətindən, həqiqətindən məhrum qalacaqsan. Öncə bu şübhədən qurtul, təmizlən, ondan sonra bu Kitabdan faydalana biləcəksən. Şübhə, tərəddüd, şək  insanlığın ən pis düşmənidi. Çünki onu çox xeyirdən məhrum edər.

    Və bu Kitab müttəqilər yəni, günahlardan uzaq qaçan, çəkinən, qorunanlar üçün sırati müstəqimi, doğru yolu göstərər. Müttəqilər tərəddüd etməzlər. Şübhələrdən arın ki müttəqi olasan.

   Hikmətli bir incəlik var bu iki cümlə arasında. Müttəqi olub, günahlardan çəkinsən, günah işləməsən şübhəyə düşməyəcəksən.

   Qur`an-i Kərimdə dəfələrlə 'iman edib saleh əməl işləyənlər'  buyurur Allah təala. Nəyə inanırıq? Əgər Allaha inanırıqsa avtomatik olaraq  mükafat və ya cəza üçün böyük Məhkəmənin olacağına da inanmalıyıq. Və deməli məntiqi olaraq da saleh əməllər işləməliyik.

   Nəzəriyyəni praktiki yaşamasan nəzəriyyənin doğruluğuna şübhə edərsən, nəzəriyyəni bilməyin bir mənası qalmaz və qısa zamanda unudarsan . Bunun kimi, əgər seleh əməllər işləməsək inandıqlarımız şübhələrin hücumuna məruz qalacaq. Qur`anda  hər sözün, cümlənin yeri hikmətlə seçilmiş. Və ona görə də imandan dərhal sonra saleh əməl  gəlməkdədir. İmanın məntiqi nəticəsi saleh əməldi və saleh əməl də imanın qüvvətlənməsinə səbəbdir.

"Allaha və Rəsuluna iman edən, sonra heç bir zaman imanında şübhəyə düşməyən, Allah yolunda malları və canları ilə cihad edən kimsələr ancaq haqqıyla iman gətirənlərdir. Səmimi olanlar da məhz onlardır!" (Əl-Hucurat, 49/15).   

 

   Mömin, qəlbindəki nur ilə, doğrunu əyridən, xeyiri şərdən, haqqı batildən, halalı haramdan ayırd edər. Necə ki riqqətli qəlb sahibi, gözü yaşlı və duyğulu bir səhabə olan Vabısa İbni Ma`bəd -radiyallahu anh-, bu halın gözəl bir misalıdır. Bu mübarək səhabə belə nəql edir:

   Bir gün Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm-in hüzuruna gəlmişdim. Mənə xitab edərək:

   "-Yaxşılığın nə olduğunu soruşmağa mı gəldin?" buyurdu. Mən də:

"Bəli, ya Rəsulallah!" dedim. O zaman belə buyurdu:

    "-Qəlbindən soruş. Yaxşılıq, sənə uyğun gələn və edilməsini qəlbinin təsdiq etdiyi şeydir. Günah isə içini gəmirən və başqaları sənə et deyə neçə dəfə fətva versə belə içində şübhə və tərəddüd oyandıran şeydir. "(Əhməd bin Hənbəl, Müsnəd, IV, 227-228)

    Rasûl-Əkrəm Əfəndimiz, bu seçkin səhabəsinə, yaxşının, gözəlin, haqq və xeyrin nə olduğunu qəlbi ilə məsləhətləşərək öyrənməsini tövsiyə buyurur. Bu səbəbdən, günah və ehtiraslarla zədələnməmiş təmiz bir qəlbin, yaxşını pisdən ayırd edə biləcəyini bəyan edir. Çünki səlim bir qəlb, həqiqətin çaşmaz kompasıdır. Onun safiyyətini xələl gətirib xəstələnməsinə səbəb olan şeylər isə, qəflət, nəfsânî ehtiraslar və günahlardır. Hədisi-şərifdə -səllallahu əleyhi və səlləm- Əfəndimiz belə buyurur:

   "Mömin, bir günah işlədiyi zaman qəlbində qara bir nöqtə meydana gəlir. Əgər o günahı dərhal tərk edib tövbə və istiğfar ederse qəlbi cilalanar, əvvəlki parlaqlığına qovuşar. Belə etməz da günah işləməyə davam edərsə, qara nöqtələr getdikcə çoxalar və nəticədə qəlbini tamamilə örtər. Məhz Haqq Təâlâ'nın:

 

«Xeyr, doğrusu onların işləyib qazandıqları (pis) şeylər səbəbiylə, qəlblərinin üzəri pas tutmuşdur.» (Əl-Mutəffifin, 14) deyə bəyan etdiyi hal budur. "(Tirmizi, Təfsir, 83; İbn-i Macə, Zühd, 29; Əhməd min Hənbəl, Müsnəd, II, 297)

    Hədisdə keçən qara nöqtə sanki "şübhəyə" işarədir.

 

 

   Bu ayə ilə əlaqədar ELMALILI MUHAMMəD HAMDİ YAZIR-ın təfsirini sizlərə təqdim edirik.

ذَٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ

(zəlikəl kitəbu ləə raybəfii hudəllilmuttəqin)
 

    Bunda şübhə etməməli və əsla pis zənnə düşülməməlidir. Çünki bu لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ-dir   Kitablar içində haqq, "özündə şübhə olmayan", Allah'ın kitabı olduğu bunun qədər dəqiq və şübhəsiz olaraq bilinən və sıratı müstaqimi (doğru yolu) bunun qədər göstərən heç bir kitab yoxdur. Bu Kitabın nə vəhyinin xüsusiyyətinə və enməsinə bir şübhə, nə də təbliğində bir töhmət vardır. Ey uca Peyğəmbər! Hira mağarasından bəri Ruh-i əmin Cəbrailin gətirməkdə olduğu o vəhy səslərini sən tam müşahidə ilə dinləyib bilirsən, sənin doğruluğun və etibarlı olmağın da sınanmış və hər kəs tərəfindən bilinəndir.

    Onsuz da qəti, dəqiq elmin qaynağı da öncə tam müşahidə (gözləm) və kifayət qədər təcrübə; ikinci olaraq birbaşa bu görmə və təcrübəyə imkan olmayan yerlərdə doğru xəbər tarixin şahidliyi; üçüncü olaraq ağılın gözəl bir dəlilə əsaslanaraq nəticə çıxarması deyilmi? Buna görə Haqq'ın endirdiyi, haqqın şüarı, doğru xəbər verən, məqsədi yalnız yaxşılıq və insanlığın xoşbəxtliyi olan bu kitabda şübhəyə imkan verəcək, nə bir cəhalət və qəflət, nə də bir bəd niyyət və pis məqsədin təsəvvür edilməsinə imkan yoxdur.

     Müşahidə və təcrübə apara bilməyənlər üçün də sonsuza qədər i'caz ilə hüsn-i isbat (bir dəlilə əsaslanaraq gözəl nəticə çıxarmaq) yolu açıqdır. Allah Təala bu kitab ilə bunu da üzərinə götürmüşdür.

   Bunun mükəmməlliyində, doğruluğunda, əxlaqi olmasında, Allah'a aid olmasında şübhəyə düşənlər iki sinifdən biri olarlar. Bunlar ya bilməməklə yanaşı bilmədiyini də bilməməyənlər, şəxsi məqsədlərindən başqa heç bir şeyə dəyər vermə duyğusu qalmamış olan qəlbləri möhürlənmiş inadçı kafirlərdir. Və ya tam cahilliyə inanmış, hər mövzuda şəkk və şübhə ruhlarını bürümüş, haqqı anlamağa, elm və sağlam bilgiyə, gözəl əxlaqa qovuşduracaq bəsirət nurları sönmüş, münafiqliyi, pis zənni şüar etmiş şübhəçilərdir. Məhz buna görə də bunların şübhələri, tərəddüdləri də tamamilə mənasız, etibarsız və haqsızdır. Bu kafirlərin, münafiqlərin vəziyyətlərini da yaxında görərsiniz.

   Rayb (şübhə), əslində nəfsə bir iztirab, bir tərəddüd vermək mənasına məsdər olduğu halda, lüğət ənənəsində bu iztiraba başlıca bir səbəb olan şək və şübhə mənasında daha çox istifadə edilmişdir. Yəni rayb, şübhəyə yaxın və əlavə olaraq pis zənn kimi bir töhmət mənasını da əhatə edir. Lakin əsl mənası şübhə və tərəddüd, yəni tərəddüdlü şübhədir.

   Tek bir insanın bütün insanlıq aləmi, bəşəriyyət ilə və xüsusən pis niyyətlərlə dolu, çox zalım və cahil olan bir insanlıq aləmi ilə mübarizəsi sayılan peyğəmbərlik vəzifəsi baxımından uca Peyğəmbər: "Ey Rəbbim! Şübhə və şirk içində üzən bu insan yığını mənim qarşıma çıxıb da: 'Bu kitabın Allah'ın gerçək sözü olduğu və sənə Allah tərəfindən vəhy yolu ilə nazil edildiyi nə məlum? Bu sənin sözündür. Şairlər, yazıçılar, müəlliflər kimi sən də bunu özün hazırlamısan və əlavə olaraq bir də Allah'a isnad və iftira edirsən.' deyə iftira atmağa cəhd etsələr mən nə edərəm? " deyə bilərdi. Məhz uca Allah belə bir suala yol verməmək üçün: "Bu mövzuda heç bir şəkildə şübhələnməyə imkan yoxdur." deyə açıq olaraq mütləq zəmanət vermişdir ki, bunda Rəsulullahın ruhunun, vəhyi gərək qəbul etməkdə və gərək təbliğ etməkdə sözündə duran əmin bir adam olduğunu qeyd etmək və elan etmək mənası vardır.

   Və bu şəkildə kitabın özündə heç bir şübhə olmadığının qeyd olunması, kitabı təbliğ edən Muhamməd əl-Əminin özündə də heç bir şübhə olmadığının dəlilidir.

    Yaxında "Qulumuz Muhammədə endirdiyimizə şübhə edirsinizsə." (Bəqərə, 2/23) ayəsi və daha irəlidə "Allah'a yalan uyduran və ya özünə heç bir şey vəhy olunmadığı halda; 'Mənə vəhy olundu.' deyən və 'Allah'ın endirdiyi kimi bir kitab da mən endirəcəyəm.' deyə iddia edəndən daha zalım kim ola bilər? " (Ən'am, 6/93) kimi ayələr ilə Qur'ân bu nöqtələri təfsilatı ilə müdafiə edəcək və isbat edəcəkdir.

    Bu başlanğıca Kəlam və Hikmət (Fəlsəfə) elmi baxımından baxdığımız zaman hər şeydən öncə şübhə və yəqîn məsələsinə, yəni elm və mərifət (bilik) nəzəriyyəsinin mahiyyətinə işarə edilmiş və bu mövzudakı bütün fəlsəfi müzakirələri açıq-aşkar bir vəhy ilə ortadan qaldırmışdır ki,əqaid (inancla əlaqədar) kitablarımızın ən başında "Əşyanın həqiqətləri sabitdir və bunlara əsasən doğruluğu ortaya çıxan elimdir." ilk inancının qoyulması və sofestâiye deyilən şübhəçi və inatçıların rədd edilməsi və elmi səbəblərin araşdırılması ilə sözə başlanması da bundan ortaya çıxmışdır. Və yeni fəlsəfələrdə hər şeydən öncə bu nöqtəyə əhəmiyyət verildiyi mütəxəssislər tərəfindən bilinməkdədir. Bununla yanaşı elmlərin və fənlərin inkişafına baxmayaraq, kainatda gərək nəzəri və gərək əxlaqi şübhəçiliyin zaman zaman genişlənməkdə olduğu da inkar oluna bilməz.

    Buna görə, insanlığın ən böyük qəlb və əxlaq xəstəliyinin, şübhə və şək məsələsində olduğunuinsanlığın xoşbəxtliyi üçün bunun hər şeydən öncə aradan qaldırılmasının zəruri olduğunu uca Qur'ân bu şəkildə işarə etdikdən sonra, insanları iman, elm və qəti bilgi ilə yaşadacaq olan haqq və doğru yolu yavaş yavaş açıqlayıb izah edəcək və izah edərkən qeyb (gizli olan) və şəhadət (görünən) yəni ağla uyğun olan metafizik ilə hiss edilən təbiət arasında qəti olan gerçəklərə və hər şeydən öncə öncə Haqq tövhidə diqqətləri çəkəcək və bütün bunlarda əxlaqi dəyər və əməli gücü təməl fikir olaraq davam etdirəcək.

    Bu elmi nöqtələr ilə Bəqərə surəsinin başı, Fatihədən sonra bütün Qur'ân'ın bir ümumi önsözü sayıldığından, surələrin tərtibi (nizamı) nə qədər təbii və nə qədər elmi və dərin səbəbləri əhatə etdiyi ortaya çıxacağı kimi, Həzrəti Peyğəmbərin bəşəri çevrəsi ilə bu elmi gerçəklər araşdırıldığı və müqayisə edildiyi zaman da Qur'ân'ın yalnız Allah'ın vəhyi olduğunda zərrə qədər şübhəyə yer olmadığı istər istəməz qəbul ediləcəkdir.

    Özündə şübhə olmayan bu Kitab Müttəqilərə hidayətin məhz özüdür. Azğınlıqdan, zəlalətdən çıxıb haqqın qorumasına girmək qabiliyyətinə sahib olanlara haqqın hökmlərini bildirəcək bir dəlil, doğru yolu göstərəcək açıq-aşkar bir sənəddir. Digər bir ifadə ilə bu kitabda çox böyük bir rəbbani hidayət vardır.

    Fəqət müttəqilər (günahlardan çəkinən)  üçün. Çünki bundan faydalanaraq istənilən qayəyə çatacaq olanlar; şək və şübhədən, şübhəli yollardan çəkinərək özlərini qorumaq, aqibətlərini qazanmaq qabiliyyətinə sahib olan müttəqilərdir.

    Hərçənd bu kitab əsas etibarilə "İnsanlar üçün hidayətdir." Ümumiyyətlə insanları irşad etmək və doğru yolu göstərmək üçün enmişdir. Yaxşılıq və yumşaqlıqla yol göstərmək mənasına gələn bu hidayətin, bu çağırış və rəhbərliyin əsas etibarilə xüsusi bir şəxslərə təsis edilməsindən söz gedə bilməz. Fəqət hidayətdən istənilən şey ihtida, yəni məqsədə qovuşma qayəsi, indiki halda və ya gələcəkdə, çəkinmə,qorunma sifətinə sahib olanlara nəsib olacaq, fitri qabiliyyətlərini itirmiş olanlar bundan faydalanmayacaq və bəlkə zərərə uğramış olacaqlar.

"Biz Qur'ân'ı, iman edənlər üçün bir şəfa və rəhmət qaynağı olaraq endiririk. Qur'ân, zalımların isə ancaq ziyanını artırar." (İsra, 17/82).

   Hüda, həm lâzim (təsirsiz), həm də müteaddî (təsirli) olur. Fatihədə açıqlandığı üzrə hidayət, yol göstərmək və istənilən şeyə çatdırmaq,qovuşdurmaq kimi iki mənada istifadə edilməkdədir ki, birinə "qayəyə çatdırmayan hidayət", digərinə "çatdıran hidayət" deyilir.

    Uca Allah'a görə biri çatdıran yolu göstərmək və irşad etmək, digəri hidayəti yaratmaq və insanları müvəffəqiyyətli etmək mənasına gəlir. Qur'ân'da iki məna da keçmişdir. Buna görə nəticə olaraq birinci halda doğru yola çatdıran hidayət yəni tofiq (müvəffəqiyyət), ikinci halda yalnız doğru yolu göstərmək və irşad etmək mənaları açıqca görünsə də, araşdırma aparıldığında Qur'ân'a nisbət edilən hidayətin irşadla əlaqədar hidayət olacağı meydana çıxar. Çünki müvəffəqiyyət və insanları doğru yola çatdırmağı yaratmaq, kəlam sifəti ilə deyil, fel sifəti ilə əlaqədardır. Və burada deyilməsinin əhəmiyyətli bir nöqtəsi var. Bundan aydın olur ki, bu kitab ilə həyata keçən Allah'ın irşadının təsirli olması və müvəffəqiyyətə yaxınlaşdırması üçün həmsöhbət olan insanların ixtiyari felləri sanki şərt qoyulmuşdur

    Qur'ân, hər kəsə ümumi bir şəkildə doğru yolu göstərmək üçün enmiş olmaqla yanaşı, hər kəs bunu qəbul etməkdə və istəyərək seçmədə eyni olmayacaq, bir qrup insan buna iradəsini sərf etməyəcəkdir. Çünki insanlığın fitrətinin (yaradılışının) əslində ümumi olan xitab qabiliyyəti bəzi insanlarda pis vərdişlərlə tamamilə ortadan qalxmış olacağından, Qur'ân'ın irşadları tam bəlağətı və əhatəli həqiqətləri ilə yanaşı, o kimilərin qəlblərində təbii olaraq sevinc arzusunu oyandırmayacaq və bəlkə əks təsir edəcək. Bunun üçün xitabın əsas faydası, hüsn-i ixtiyar (doğru seçim) bacarığına sahib olan qabiliyyət sahiblərinə aid olacaqdır ki, bunlar da təqvası və ya ən azından günahlardan çəkinmə qabiliyyəti olan, müttəqilərdir (təqva sahibləri). Buna görə Qur'ân'ın enməsinin hikməti, öncə insan iradəsinin qatılması şərti ilə bütün insanlara hidayət etməkdir.

    Fəqət şərtin gerçəkləşməsinə görə bu hikmət, bu qayə, müttəqilərin hidayəti olaraq həyata keçəcək. Bununla yanaşı müttəqi (təqva sahibi olmaq) xüsusiyyəti, qazanmaq ilə əldə edilən bir xüsusiyyət olduğundan, gələcəyə görə bütün insanları içinə alması mümkün olan bir xüsusiyyətdir. Beləliklə hidayətin, keçmişi bir tərəfə buraxaraq yenə kütlənin hidayəti olmasına əngəl olan bir təsis deyildir. "Ərəb üçün hidayətdir." və ya "əcəm (Ərəb olmayan) üçün hidayətdir." deyilmir. Bu halda "Bu kitab bütün insanlıq növünə hidayət üçün enmişdir. Fəqət bu hidayətdən istifadə etməyin ilk şərti Allah'dan gərəyi kimi qorxmağı seçmək, yəni qorunmağı istəməkdir. Buna görə hər şeydən öncə 'qorunmağa istəkli olun ki, nicat tapasınız.' tərcüməsində bir təqva tövsiyəsini əhatə etməkdədir.

    İttiqa, viqayə`ni (qorunma) qəbul etmək, başqa bir ifadə ilə viqâyəyə girməkdir. Viqayə isə həddindən artıq qorunmaq, yəni ağrı və zərər verəcək şeylərdən çəkinib özünü yaxşıca qorumaq mənasına gəlir. O halda lüğət baxımından ittiqa və ya onun ismi olan təqva, qüvvətli bir himayəyə girərək qorunmaq, qısaca özünü yaxşı çəkinib qorumaq mənasına gəlir. Buna uyğun olaraq qorxmaq, qaçmaq, yayınmaq və çəkinmək mənalarında da istifadə edilir. Təvaqqî (çəkinmə) deyimində yorğunluğa dözmək, ittiqâ`da sadəlik vardır. Ən əhatəli və ən qüvvətli qoruma isə ancaq Allah'ın qorumasıdır. Çünki insanın qoruması, indiyə və gələcəyə tamamilə hakim ola bilmədiyi kimi, indiki halda görünən zərərlərin belə hamısına hakim ola bilməz. Buna görə yaxşı qorunmaq hesab olunan gerçək qorunma, ancaq Allah'ın qorumasına girməklə reallaşa bilər. Hərçənd rahmaniyyət və yaradılışın əslinə görə hər kəsin Allah'ın himayəsindən zəruri və təbii ehsan edilmiş bir payı vardır.

    Fəqət rahimiyyət və ixtiyari hərəkətlərə görə insanın bu qorumağa istəyərək və idrak edərək girməsi, yəni özünün qorunması da şərt qoyulmuşdur. Demək ki Allah'ın qorumasının hər cəhətdən tamamilə təcəllisi (ortaya çıxması), insanın indiöki zamandan daha çox, aqibəti hədəf götürən Allah'dan lazımınca qorxmaq hissinə bağlıdır. Məhz bunun üçün şəriətdə mütləq çəkinmə və ya təqva, insanın özünü Allah'ın qoruması altına qoyaraq axirətdə zərər və ağrı verəcək şeylərdən yaxşıca qoruması, digər bir ifadə ilə günahlardan çəkinməsi və yaxşılıqlara bağlanması deyə tərif olunur ki, gerçək qorxu və sevgi ilə əlaqədar olaraq biri var olana , digəri olmayana aid iki etibara malikdir: "Azad və bəzəmə".

    Və araşdırma aparıldığında Qur'ân'da ittiqa (çəkinmə) və təqva üç dərəcə üzərinə zikr olunmuşdur ki,

    birincisi; əbədi əzabdan qorunmaq üçün Allah'a şirk qoşmaqdan çəkinməklə iman "Və onları təqva kəliməsinə bağladı." (Fəth, 48/26) kimi.

    ikincisi; böyük günahları işləməkdən və kiçik günahlarda israr etməkdən qorunmaq ilə fərzləri əda etməkdir ki, şər'an (İslâm'da) bilinən təqva budur. "O ölkələrin xalqı inanıb Allah'ın əzabından qorunsaydılar." (Əraf, 7/96) kimi.

    üçüncüsü; qəlbinin sirrini Allah'dan uzaqlaşdırıb, faydasız işlərlə məşğul edəcək hər şeydən uzaq tutmaq və bütün varlığı ilə Allah-Təâlâ'ya yönəlməkdir ki, bu da "Ey iman gətirənlər! Allah'dan, O'na yaraşan şəkildə qorxun." (Ali-İmran, 3/102) əmrindəki gerçək təqvadır. Bu mərtəbə, o qədər geniş və o qədər dərindir ki, bu mərtəbədəki insanların dərəcələrinə görə fərqli təbəqələrə bölünür. Və peyğəmbərlərin ali himmətlərinin çatdığı dərəcələrə qədər gedər. Bu şəkildə uca Peyğəmbərlər həm peyğəmbərlik və həm vəlilik məqamlarını birləşdirmiş, onların maddi aləmlə əlaqələri, ruhlar aləminə yüksəlmələrinə əngəl olmamış və xalqın faydaları ilə məşğul olmaları da Haqqın işlərinə könül vermələrinə zərrə qədər səd çəkməmişdir. Bu da əslində qazanclarının meyvəsi deyil, Allah-Tâlâ'nın xüsusi rəhmətinin əsəri olmuşdur.

    "İman gətirib yaxşı əməllər edənlərə bundan belə (Allah'a qarşı gəlməkdən) qorundukları və iman gətirib yaxşı işlər gördükləri, sonra qadağalardan çəkinib (onların qadağan olunmalarına) inandıqları və yenə qorunub yaxşılıq etdikləri təqdirdə daha əvvəl yediklərindən ötəri bir günah yoxdur." (Maidə, 5/93)

   ayəsi təqvanın bu üç dərəcəsini cəm etmişdir. "Allah ədaləti, ehsanı .. əmr edər." (Nəhl, 16/90) ayəsinin də təqvanı topladığı, bir hədis-i şərifdə zikr edilmişdir. Buna görə Qur'ân'ın hidayəti bu təqva dərəcələrindən hər birini əhatə edər. Fəqət burada bu sual ortaya çıxır: Burada Qur'ân hidayətinin, ittiqa (çəkinmə) ilə şərtlənmiş olduğu aydın olur. Halbuki ittiqa da, Qur'ân hidayətindən çıxarılmış olan bir nəticə olacağına görə məsələdə bir dövr etmə (Yəni tərif,təsvir ediləcək bir şeyin, tərif üçün gətirilənlərdə onsuz da var olması vəziyyəti) gərəkmirmi mi? (yəni hidayətə nail olmaq üçün ittiqa (təqva) sahibi olmaq gərək. Amma təqva sahibi olmaq da Allahın bir hidayətidir. Sanki burda bir dövr etmə var)

    Cavab: Xeyr, ilk öncə bu ip ucu ilə qəti olaraq anlarıq ki burada başlanğıcda təqvadan məqsəd, təqvanın başlanğıcı, yəni təqva qabiliyyətidir. Və müttəqilər sözü isə, inad iki üzlülükdən, tam şübhədən çəkinə biləcək və haqqı dəqiq və qəti olaraq bilməyə namizəd ola biləcək qüsursuz, sağlam xasiyyət sağlam ağıl sahibləri deməkdir ki, təfsirçilər bunu "təqva dərəcəsinə yüksələnlər" deyə təfsir edirlər. İkinci olaraq hidayət, möminin dərəcəsininin artmasını da əhatə etdiyindən təqva, təqva qabiliyyəti ilə öndə olan dərəcələrin sahiblərindən daha ümumidir ki, buna umumî məcaz adı verilir.

    Üçüncü olaraq təqva, ən son məqsəd deyil, qurtuluş və xoşbəxtlik vəsiləsidir.  Yəni mömin təqvası sayəsində əbədi səadətə layiq olar. Qur'ân hidayəti nəticəsində əldə ediləcək gözəl nəticə, qəzəb və sapqınlıqdan qurtulmuş olaraq Allah'ın nemətlərinə qovuşulduğu üçün, təqvadan daha ümumidir. Buna görə Qur'ân hidayəti, ittiqa`nı qəbul edən və hələ azğınlıqda olanlardan başlayaraq, təqva mərtəbələrinin hamısından keçmək surətiylə əbədi xoşbəxtliyə qədər gedəcəyindən, mərtəbələri tətbiq etməklə təqvanı şərt qoymaqda dövr işarəsi əsla düşünülə bilməz.

    Xülasə Qur'ân, həm başlanğıc və həm nəticə etibarilə hidayətdir. Bunun üçün insan, nə qədər yüksəlirsə yüksəlsin, Qur'ân hidayətindən özünü əsla ehtiyacsız saya bilməyəcəkdir. Onun hidayəti, seçilmişlərin və xalqın bütün dərəcələrini əhatə edər. Həqiqətən İslâm dini, bir tərəfdən dünya həyatının zəruri şərtlərini öyrədəcək, digər tərəfdən bu müvəqqəti həyatın mütləq qayə olmadığını və bununla da hədəflənməsi lazım olan əbədi qayələrin olduğunu göstərəcək və onun da qazanma şərtlərini izah edəcəkdir. O yalnız ibtidai insanların ruhi qidası deyildir, irəliləmiş mədəniyyətlərin də sonsuza qədər yüksəlməsi üçün kamil təminatı olmaq üzrə enmişdir. Həqiqətən insanlıq cəmiyyətində tam mənasıyla Allah'ın birliyinə əsaslanan bir həyat nizamı ümumi şəkildə hələ qurulmamışdır.

   Hələ bütün insanlıq Allah'ın qorumasına girməmiş, nəticə və axirətinə qəti olaraq iman gətirən çəkinmə mərtəbəsinə yüksəlməmiş olduğundan bəşəriyyətdə sosial böhran (kriz) davamlı olmuşdur.

    "Əlif. Ləm. Mim" Qur'ân'ın əzəli etibarını, dəyərini, "ذَٰلِكَ الْكِتَابُ " görünən gerçəklərini, həqiqətlərini, "لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ" elmi və əxlaqi xüsusiyyətini, " هُدًى لِلْمُتَّقِينَ" enmə hikmətini və praktik məqsədini dilə gətirmiş və sonra enən hər ayə, özündən əvvəlki ayəni izah etmiş və açıqlamış və buna görə tam bir bağlılıq səbəbiylə istinad hərfləri (bağlaçlar) kimi şifahi əlaqələrə belə ehtiyac duymayan bir-birinə uyğun olan dörd cümlədən ibarət olan bir yığcam (özlü) nazm olaraq Fâtiha'daki "bizə hidayət et" duasının cavabı olmuşdur.

Haq Dini Qur'an Dili/ Əlaqədar ayətin təfsiri

Müəllif: 


04-03-2017 06:43:15