Ana səhifə

Bal arıları.


YazdırSend to friend

Allah Quranın bir çox ayəsində yerdə və göydə olan qüsursuz nisbətə diqqət çəkir və bu mövzular üzərində düşünülməsini istəyir. Çünki düşünən insan Allahın ayələrini görür və Rəbbinə daha da yaxınlaşır.

 

Quranda bəzi canlılara xüsusi diqqət çəkilmişdir. Bu canlılardan biri də arılardır. Arılar haqqında demək olar ki, hər kəsin müəyyən qədər məlumata sahib olduğu canlılardır. İndi də bu canlılar haqqında bir neçə sual verək. Arılar nəyi hazırlayırlar? Bu, hər kəsin cavabını bildiyi sualdır; arılar bal hazırlayırlar, pətək inşa edirlər. İndi də belə sual verək: Bəs arılar nəyə görə bal hazırlayırlar?

 

Bəzi insanlar bu sualın cavabının əhəmiyyətinin fərqində belə deyillər. Bəziləri isə heç bu barədə düşünməmişdir. Bəziləri də arının Darvinin dediyi kimi təkamül prosesi nəticəsində yarandığı fikrini müdafiə edir. Təkamülçülərin söylədiyi kimi təsadüflər zənciri üzrə uzun sürən zaman fasiləsindən sonra meydana gəlmişlər. “İnstinkt” adlanan qabiliyyət sayəsində arılar bal hazırlamağı öyrənmişlər. Ancaq sualın əsl doğru cavabı, insan üçün çox əhəmiyyətli olan mövzuya toxunur. Arı, bir çox mükəmməl qabiliyyəti ilə birlikdə Allah tərəfindən yaradılmışdır və Onun ilhamı ilə insanlar üçün bal hazırlayır.

 

İndi də Allahın Quranda bəhs etdiyi yaradılış dəlillərini araşdıraq.

 

Arılar cəmiyyət halında yaşayan canlılardır və pətəkdə həyatını keçirmək üçün birlikdə çalışırlar. 60-70 min arının yaşadığı bir pətəkdə nizam necə tənzimlənir? Necə olur ki qarışıqlıq düşmür? Bu şəkildə nizam yaratmaq arılaramı məxsusdur? Bütün bu suallara insanlarla arılar müqayisə edilərək cavab verilsə, onda pətəkdə yaradılmış olan qüsursuz nizam daha yaxşı başa düşüləcək.

 

Birlikdə iş görmək üçün cəm olmuş insan cəmiyyyətlərində ən çətin mərhələ, iş görmə planının və vəzifə bölüşdürülməsi zamanı müşahidə olunur. Əgər bəhs olunan yer fabrikdirsə, işçilərin üzərində nəzarətçilər, onların üzərində mühəndislər, mühəndislərin üzərində işə götürən heyətdən nümayəndə olur ki, işin gedişinə nəzarət etsin. Fabrikin faydalı işləməsi üçün olduqca böyük əmək və pul sərf olunur. Qısa və uzun müddət üçün fəaliyyət planları hazırlanır. İstehsal zamanı əvvəlcədən hazırlanmış çəkildə planlar qurulur və hər mərhələdə keyfiyyətə nəzarət edilir. Nəzarətçilərin, mühəndislərin, işə götürən heyətin nümayəndəsi və baş rəislərin hər biri vəzifələrinə gəlmədən əvvəl uzun müddət təlimdən keçmiş olurlar.

 

Ancaq bütün saydığımız misallar, əvvəlcədən təşkil olunmuş planların  qüsursuz şəkildə yerinə yetirilməsi nəticəsində, yüzlərlə insanın əməyi sayəsində mümkün olur.

Yüzlərlə ağıl və iradə sahibi insanı bir yerdə cəm edib işlətmək üçün  xüsusi incəliklə hazırlanmış plan lazım olduğu halda, on minlərlə arı heç bir insan cəmiyyətinin bacara bilməyəcəyi işi bacarır. Bəs necə bacarır? Bu sualın cavabını yenə insanlarla arıları müqayisə edərək cavablandıraq.

Arılar insanlar kimi təlim keçmirlər. Hər biri yarandığı gündən öz vəzifəsini həyata keçirməyə başlayır. Halbuki arılar, etdikləri işdən mənfəət əldə etmirlər.

Fabrikdə ən sıravi işçidən, idarə heyətinə kimi hər işçinin iş saatı, tətil hüququ varkən, arılar ömrü boyu dayanmadan işləyirlər.

 

Bəs onda belə qüsursuz nizamı təşkil edən nədir? Təsadüflər 60-70 min arını bir yerdə toplayıb da belə nizamlı işi təşkil edə bilərmi? On minlərlə arının hər birinə öz edəcəyi işi öyrədib, qarışıqlıq düşməsinin əngəlləyən sistemi yarada bilərmi?

Təbii ki xeyir. Təsadüflər qətiyyən nizam yarada bilməzlər. Təsadüflər ancaq və ancaq qarışıqlıq yarada bilər. Bütün kainatda olan nizam kimi, arıların həyatlarında da təsadüflərin olması imkansızdı.

 

Bir pətəkdə nizam daxilində yaşayan on minlərlə arının hər birini  nizam daxilində, fasiləsiz çalışdıran Allahdır. Arılar da digər canlılar kimi Allahın ilhamıyla hərəkət edirlər. Bu gerçəyi Allah Nahl surəsində də bildirmişdir:

 

Rəbbin bal arısına belə təlqin etdi:

 

“Dağlarda, ağaclarda və (insanların) düzəltdikləri çardaqlarda özünə pətəklər hör. Sonra bütün meyvələrdən ye və Rəbbinin (səndən ötrü) asanlaşdırdığı yollarla get”. (O arıların) qarınlarından tərkibində insanlar üçün şəfa olan müxtəlif rəngli bal çıxır. Həqiqətən, bunda düşünən adamlar üçün dəlillər vardır. (Nahl surəsi, 68-69)

 

Bir pətəkdə işçi arılar, ana arı və erkək arılar (truten) olur. İşçi arılar pətəkdəki bütün işi öz üzərlərinə götürürlər və böyüdükləri, yəni pupdan çıxdıqları andan ömürləri boyu inkişaf etdikləri müddət ərzində yerinə yetirdikləri vəzifələri də uyğun olaraq dəyişir. Işçi arılar ömrü boyu pətək daxilində müxtəlif işlərlə məşğul olurlar. İlk üç  gün ərzində pətəkdə təmizlik işlərinə baxırlar.

 

1.         Pətəkdə təmizlik: Pətəkdə təmizliyi arıların və sürfələrin sağlamlığı üçün vacibdir. Arılar pətəkdə lazımsız olan hər şeyi ətrafa daşıyırlar, daşıya bilmədikləri olduqda, yəni kənardan pətəyə daxil olmuş həşəratları gördükdə isə onları öldürürlər və xüsusi maddə ifraz edərək sanki həmin həşəratı mumyalayırlar. Diqqət çəkilsə burda qeyi-adi xırdalıqlar vardır. İlk öncə arılar onu da bilirlər ki, ölən canlı istər-istəməz müəyyən zamandan sonra öz bədən quruluşunu itirəcək və elə ona görə də əvvəlcədən tədbir alaraq həmin həşəratı mumyalayırlar. Beləki, arılar bu prosesi həyata keçirərkən özlərindən xüsusi maddə “propolis” ifraz edirlər. Propolisin xüsusiyyəti isə odur ki, daxilində bakteriyanın yaranmasını əngəlləyir. Yəni, mumyalama prosesini reallaşdırmaq üçün ən ideal maddədir. Bəs arılar bu maddənin həmin prosesi reallaşdırmaq üçün ideal olduğunu hardan bilirlər və bunu necə hazırlayırlar?

Arıların bu sahədə bilgilərinin olmadığı aşkardır. Öz- özlərinə nə ölən canlının müəyyən müddətdən sonra quruluşunu tamamilə itirəcək olmasından, nə propolis kimi maddənin mövcudluğundan, nə də ki mumyalama kimi prosesi həyata keçirməkdən başları çıxır. Ağıl və zəka lazım olan bu prosesləri təsadüflə reallaşdırmış deyillər. Bu bilgilər arılara yaradıcıları olan Allah tərəfindən ilham edilmişdir. 

 

2.         İşçi arılar: Bu arılar ilk 3 gündən sonra gələn bir həftə ərzində sanki baxıcılıqla     məşğul olurlar. Bədənlərində ifrazat üzvlərinin yaranması ilə sürfələrin qayğısına qalmağı özləri üstlənirlər. Sürfələrin qayğısına qalmaqla 3 və ya 10 günlük arılar məşğul olurlar. Sürfələrin bəziləri arı südü ilə, bəzisi də bal, çiçək tozu qarışıqları ilə bəslənirlər.

 

3.         Pətək qurucuları: 10 gündən sonra işçi arıların qarınlarındakı mum ifrazatı inkişaf etməyə başlayır və mum hazırlayacaq vəziyyətə gəlir. İşçi arılar mumla artıq pətək inşa edirlər.

 

4.         Gözətçi arılar: Bu arılar ilk 10 gün ərzində pətək inşa etməklə məşğul olurlar. Amma pupdan çıxdıqdan 20 gün sonra yenə vəzifələrini dəyişirlər. Bu dəfə pətək girişinə nəzarət edirlər. Arıların bədənində yenə dəyişiklik baş verir və sancma, zəhər ifrazı başlayır və gözətçi arılar pətək girişində növbələşərək pətəyə daxil olmaq istəyən həşəratları pətəkdən uzaqlaşdırırlar.

 

Xarici görünüşlərinə görə arılar bir-birilərinə bənzəyirlər. Bu bənzərliyə baxmayaraq pətəyə daxil olmaq istəyən yad arıları o andaca tanıyır və pətəkdən uzaqlaşdırır və ya öldürürlər. Bu məqamda ağlımıza belə bir sual gəlir ki, arılar bir-birilərini necə tanıyırlar?

 

Hər pətəkdə ana arının ifraz etdiyi kimyəvi maddə vardır və bu maddə pətəkdəki bütün arılar tərəfindən tanınır. Bundan əlavə pətəkdəki arıların hamısı həmin maddəni ana arıdan alırlar, yəni hər biri ana arı ilə eyni qoxuya malik olur. Həmin maddə hesabına pətəkdəki arılar bir-birilərini asanlıqla tanıyırlar.

 

Çiçək tozu toplayan arılar: Arılar cəmi 6 hətfə müddətində həyatlarının qalan hissəsini nektar toplamaqla keçirirlər.

 

İşçi arılar pətəkdəki bütün bu işləri həyata keçirərkən ana arının vəzifəsi isə dayanmadan yumurta qoyur. Bütün digər ehtiyaclarını isə işçi arılar qarşılayır.

 

İşçi arılar altı həftəlik həyatlarının axrına kimi nektar toplamaqla məşqul olurlar. Arılar topladıqları nektarı pətəyə daşıyarkən çinədandan istifadə edirlər. Sağdakı şəkildə çinədanı nektarla dolu  olan işçi arılar göstərilmişdir.

 

Arıların həyatlarındakı bu mərhələlər,  istər-istəməz insanda suallarin yaranmasına səbəb olur. Dünyaya yeni gözlərini açan canlı, arı kimi ağıl və zəkaya malik olmayan bir həşərat, necə olur ki, lazım olan işləri eynilə yerinə yetirir? Necə olur ki, bu canlının bədəni, əvvəlcə təmizliklə məşğul olmağı, bir anda xüsusi maddə ifraz etməyə və nəhayət sürfələrə baxmağa başlayır. 4-5 gün əvvəl özü sürfə olduğu halda, bunları necə bilir? Yenə birdən –birə orqanizması dəyişərək mum hazırlamağa uyğun vəziyyətə gəlir və birdən –birə bir inşaat işçisinə çevrilir və daha sonra yenə vəzifəsini dəyişərək gözətçiyə çevrilir.

 

İşçi arılar pətəkdəki hər cür nizamdan cavabdehdirlər. Balaca şəkildə qanadlarını çırparaq pətəyin isinməsinə çalışan, böyük şəkildə isə sürfələrin yerlərini təmizləyən işçi arılar göstərilmişdir.

 

Göründüyü kimi pətək daxilində qüsursuz nizam vardır və bu nizam 60-70 min arı arasında heç bir qarışıqlığa səbəb olmur. Bu qüsursuz nizamı yaradan və uzunmüddətliyini təmin edən heç şübhəsiz arıların ağlı, təcrübəsi və ya qüsursuz təşkilatçılıq qabiliyyəti deyildir. Arılar yer üzərində digər bütün canlılar kimi üstün elm sahibi olan Allaha təslim olmuş və Onun ilhamıyla hərəkət edirlər.



16-02-2012 12:00:00