Ana səhifə

Hammad b. Əbi Süleyman Müslim b. Yezid əl-İsfahani əl–Kufi ( رحمة الله ضد ) (ö. 738)


YazdırSend to friend

    İmam Əbu Hənifənin (رضي الله عنه) müəllimi, dövrünün Kufə fəqihi. Atası əslən İsfahanın Bürhuvar bölgəsində olub rəvayətə görə İsfahan məlikinin oğuludur. Qaynaqların verdiyi məlumata görə atası, Əbu Musa əl-Əşarinin İsfahanı fəthi əsnasında (641 və ya 642) əsir düşdü və onun hüzurunda müsəlman oldu. Əbu Musa əl Əşari ilə aralarında himayə və hökmü qohumluq razılaşması demək olan “vəla bağı” qurulduğu üçün Əşari nisbəsiylə də xatırlanar. Əbu Süleyman, Əbu Musa tərəfindən Hz. Ömərə aparıldı və onun huzurunda müsəlmanlığını yenidən elan etdi. Hz.Ömər ona Kufədə bir ərazi verdi.

    Qaynaqlarda Əbu Musa əl-Əşari ailəsinin və ya onun oğulu İbrahimin yaxud da nəvəsi Bilal b. Əbu Bürdənin mövlası olaraq xatırlanan Hammadın həyatı haqqındakı məlumatlar olduqca məhduddur. Yaxşı bir təhsil görməsi üçün atası tərəfindən Kufə Məscidində hədis və fiqh təhsili verən İbrahim ən-Nəxainin (رحمة الله ضد) yanına verildi. Zəngin bir insan olan atası oğulunun elmdən başqa bir şeylə məşğul olmasını istəmir, bunun üçün əlindən gələni edirdi. Üstün bir zəkaya sahib olan Hammadın təhsil almasında şübhəsiz ki ən böyük pay, Əməvilər dövründə İraq bölgəsində fiqhi düşüncənin və rəy hərəkətinin inkişafına rəhbərlik edən və İraq mədrəsəsinin imamı olaraq xatırlanan İbrahim ən Nəxaiyə (رحمة الله ضد) aiddir. Hammad (رحمة الله ضد) Nəxainin (رحمة الله ضد ) ən qabaqcıl şagirdi idi. Hədis təhsil aldığı müəllimləri arısında səhabələrdən Ənəs b. Malik, təbiindən Səid b. Müəyyəb, Həsəni Bəsri, Səid b. Cübeyr, Əbu Vail Şaqiq b. Sələmə, Abdullah b. Büreydə. Hz. Ömərin mövlası Abdurrahman b. Sad və İbn Abbasın mövlası İkrimə əl-Bərbəri vardır. 

    İmam Nəxai (رحمة الله ضد) həyatda ikən fətva verməyə başlayan Hammad (رحمة الله ضد) onun ölümündən sonra (714) Kufə bölgəsi elm mühitinin ortaq istək və qəbulu nəticəsində Kufə Məscidində Elm halqasının başına və fətva məqamına keçərək həyatının sonuna qədər iyirmi dörd il fiqh təhsili verdi. Nəxaiyə də ondan sonra kimdən fətva istəniləcəyi soruşulunca, Hammadı göstərmişdi. Çünki Hammad (رحمة الله ضد) fiqhçi şəxsiyyətiylə təmayüz etmiş, rəy və qiyas mövzusunda özünü yetişdirmişdi. Dərslərinə on səkkiz il davam edən İmam Əbu Hənifədən (رضي الله عنه) başqa məşhur şagirdləri arasında oğulu İsmayıl, Hakəm b. Uteybə, Aməş, Zeyd b. Əbu Üneysə. Muğirə b. Miksəm, Hişam ət–Dəstüvai, Muhamməd  b. Əban əl–Cufi, Həmzə b. Həbib əz–Zeyyat, Misar b. Qidəm, Süfyan əs Səvrı, Şubə b. Haccac, Hammad b. Sələmə vardır.

   Kufədə müəllimi Nəxainin ( رحمة الله ضد ) izindən gedən Hammad (رحمة الله ضد) rəy ilə içtihada, hökmlərin səbəblərini araşdırmağa, ayə və hədisləri bu istiqamətiylə izah etməyə əhəmiyyət vermiş və bu mövzuda rəhbərlik etmişdir. Həcc dönüşü başından keçənləri Kufəlilərə izah edən Hammad (رحمة الله ضد), Hicazın məşhur alimləri Ata b. Əbu Rəbah, Tavus b.KeysanMücahid b. Cəbr (Allah hamısına rəhmət etsin) ilə qarşılaşdığını söyləyər və onların dəlillərinin zahirınə yapışmalarını (fikir verdiklərini) dərin elmə sahib olmadıqlarını qəsd edərək, “Sizin uşaqlarınız və nəvələriniz onlardan daha alimdir”. deyərdi. İbn Şübrümə, elm mövzusunda Hammaddan daha etibarlı bir kimsə görmədiyini bildirir. Vəki b. Cərrah isə “Hammad olmasaydı Kufəlilər fiqhsiz qalardı” demişdir. Bir yaxınının ölməsinə görə Hammad  730-cu ilində yerinə İmam Əbu Hənifəni (رضي الله عنه) qoyaraq Bəsrəyə getdi. Özüylə arasında Vəla bağı olan Bəsrə valisi (yaxud qazisi) Bilal b. Əbu Bürdə ilə görüşdü. Bu ziyarət əsnasında Hammad b. Sələmə, Hişam ət-Dəstüvai kimi Bəsrəli məşhur hədis alimləri ondan hədis dinlədilər. Hammad b. Əbu Süleyman (رحمة الله ضد), hədislərin sənədlərində qopuqluq olmadan rəvayət edilməsi (isnad) üsulunu Bəsrəyə ilk gətirən adamdır. İbn Main, Əbul Həsən əl İcli, Nəsai, İbn Hibban ( Allah hamısına rəhmət etsin) kimi hədis alimləri onu siqa (hədis elmində siqa (etibarlı) alim) qəbul edərlər. Buxari (رحمة الله ضد) əl-Ədəbul-müfrəddə, Müslim əl-Camius-Səhihdə bir yerdə, ayrıca digər dörd Sünən sahibi Hammaddan (رحمة الله ضد) hədis rəvayət etmişdir. Buxari (رحمة الله ضد) əl-Camis-Səhihində mövzu başlıqlarında ("Dəstəmaz",36,67, "Oruc",29, "Kəfalət",1, "Boşanma",25, "Diyət,29) Hammadın fikirlərinə yer vermiş və bir yerdə ( "Dəstəmaz",36) onun vasitəsilə Nəxainin ( رحمة الله ضد ) fikirini nəql etmişdir

Müəllif: 


14-01-2019 11:20:36