Ana səhifə

İskilipli Atif Müəllimin həyatını izah edərsiniz?


YazdırSend to friend

İSKİLİPLİ MƏMMƏD ATİF ƏFƏNDİ

 

 

(1875-1926) Türk din alimi və yazıçısı.

 

 

İskilipin Tophanə kəndində doğuldu. Atası, Ağqoyunlu tayfası bəylərindən və İmamoğullarından Məmməd Əli Ağa, anası Məkkədən köç etmiş Bəni Xattab tayfası şeyxlərindən, Qartaldağ yaylasında Ərəb Baba adıyla şöhrət tapmış şeyxin nəvəsi Nazlı Xanımdır.

 

 Altı aylıq ikən yetim qalan Məmməd Atif babası Həsən Kəthüda tərəfindən böyüdüldü. İlk dini məlumatları kəndindəki müəllimlərdən aldı. İskilipdə dərs verən Müəllim Abdullah Əfəndidən bir müddət dərs oxuduqdan sonra ailəsinin qarşı durmasına baxmayaraq elm təhsili məqsədiylə İstanbula getdi. Burada təhsilinə davam edərkən bir tərəfdən də dolanışığını təmin etməyə çalışdı. 1902də mədrəsə təhsilini bitirdi və eyni il açılan rus imtahanına girərək "İstanbul müəllimliyi"ni qazandı; ertəsi il Fateh Məscidində dərs verməyə başladı. Bu vaxt İstanbul Darülfünunu İlahiyyat Fakültəsindən 1905"də məzun olaraq Kabataş Litseyi Ərəbcə müəllimliyinə təyin edildi. 1911də mədaris müfəttişliyinə gətirildi.

 

31 Mart Hadisəsində bir həftə məhbus qalan Məmməd Atif Əfəndi, Mahmud Şövkət Paşanın öldürülməsi (1913) hadisəsində daxil olduğu səbəbiylə Sinopa aparıldı. Çorum, Boğazlıyan və Sungurluda təxminən bir yarım il qədər sürgün həyatı yaşadıqdan sonra İstanbula döndü. Hər iki hadisədən sonra da rəsmi mövqelər bir səhvə qurban getdiyini, günahkar olmadığının aydın olduğunu ifadə etmişlər. Dörd il vəzifə ala bilmədi. 1918dən sonra Darul-hilafətil-aliyyə Mədrəsəsi qisimi əli təfsiri şərif və Medresetul-kudatda hikməti təşriiyyə müəllimliyinə təyin edildi. 1 Yanvar 1919da da İbtidai Daxil Mədrəsəsi ümumi müdirliyi administrativ vəzifəsinə gətirildi.

 

19 Fevral 1919da Mustafa Səbri Əfəndinin başçılığında qurulan Müəllimlər Cəmiyyətinin ikinci başçılığına təyin edildi. Cəmiyyət, 24 Noyabr 1919da ümumi yığıncağında alınan qərar da İslam Cəmiyyəti adını aldı və Mustafa Səbri Əfəndinin şeyxülislamlıq mövqeyinə təyini üzərinə başçılığa Atif Əfəndi gətirildi. Cəmiyyət, ilk olaraq İzmirin Yunanlılar tərəfindən işğalını etiraz edən bir bəyannamə nümayiş etdi. İskilipli, işğal qüvvətlərinə və yeni bir təhlükə olaraq ortaya çıxan Bolşevizmə qarşı olan bəyannamələrə də imza atdı.

 

1922 ili Ramazanında hüzur dərslərinə həmsöhbət olaraq qatılan Atif Əfəndi, Ələmdar və Məhfil kimi qəzet və jurnallarda yazılar yazdı. Cənab Şahabeddin, Ömər Rza və Süleyman Nazif ilə etiqadı və fiqhi mövzularda qələm münaqişələrinə girişdi. Bu vaxt İstiqlal Döyüşündə işğal güclərinə qarşı mübarizə verdi.

  
1924də yazıb Maarif Vəkalətinin sənədi ilə basdırdığı Firəng Mukallidliği və Şapka adlı risaləsi üzündən papaq qanununa müxalifətdən ötəri 7 dekabr 1925də həbs olundu və Ankara İstiqlal Məhkəməsi tərəfindən Girəsuna göndərildi. Ankara İstiqlal Məhkəməsi, Ərzurum, Rizə vs. bölgələrdəki şapka qanununa zidd hərəkətlərlə əlaqəsi olub olmadığını araşdırdı. Söz mövzusu əsərini, əlaqədar qanunun çıxmasından təxminən bir yarım il əvvəl yazmış olması və günahının sabit görülməməsi üzərinə bağışlandısada sərbəst buraxılmayaraq İstanbula gətirildi, oradan da təkrar Ankaraya göndərildi. 1926 ili başlarından etibarən Ankara İstiqlal Məhkəməsi tərəfindən məhbus olaraq mühakimə olundu.

 

Əsərləri bunlardır: Nəzəri Şəriətdə Kuvveyi Bərriyyə və Bahriyyənin Əhəmiyyət və Vacibliyi (İstanbul 1326); Muinut-tələbə (İstanbul 1326); Mədəniyyəti Şəriyyə və Tərəqqiləri Diniyyə Miratul-islam (İstanbul 1332); İslam Yolu Təsəttürü Şəri (İstanbul 1339); İslam cığırı(İstanbul 1339); Dini İslamda Məhrumu Müskirat (İstanbul 1340); Firəng Mukallidliği və Şapka, Dini İslamda Məhrumu Müskirat və Miratul-İslam adlı əsərləriylə Səbilürrəşad, Bəyanul-Haq, Məhfil və Ələmdarda çıxan bəzi yazılan bir araya gətirilərək Firəng Mukallitliği və İslam adıyla Sadiq Albayrak tərəfindən nümayiş olunmuşdur (İstanbul 1976). Ayrıca Firəng Mukaliidliği və Şapkanın xaricindəki bütün əsərləri və yazılan İskilipli Atif Müəllim Necə Edam edildi? və yazma halındakı Mültəka tərcüməsi İslam Fiqhi altında yeni hərflərlə nəşr edilmişdir.

 

Diyanət İslam Ensiklopediyası, İskilipli Məmməd Atif Əfəndi Maddəsi.

 



21-11-2009 12:00:00