Ana səhifə

İslam hüququnda rüşvətin vəziyyəti.


YazdırSend to friend

Bir müddət keçdikdən sonra belə olsa Haqqı zəfərə çatdıran, doğruluğu qalib gətirən, yalançıları alçaq edən, haqqda ədaləti batilə aparanları maneə törədən Allaha həmd olsun. Peyğəmbərlərin ən şərəflisinə, onun əhli beytinə, səhabələrinə, hamısına salat və salam olsun. İndi bu; rüşvət və qisimləri, hakimin alması caiz olan və olmayan, halal olan və haram olan rüşvət haqqında, rüşvətlə hədiyyə arasındakı fərq və rüşvət olaraq alınan bir şeyə sahib olunub oluna bilinməyəcəyi, cəza olaraq tətbiq olunan tazirin nümayiş edilib edilə bilinməyəcəyi xüsuslarında qısa bir risalədir.

İndiki vaxtda bununla əlaqədar bir fətva hadisəsi olub Hənəfilərdən biri Hakimə verilən rüşvətin də əmrə verilən rüşvət kimi olduğunu zənn edərək, nəql edilən rəvayətlərin əleyhinə cavab verməsi üzərinə, bizi sevənlərdən bəzilərinin təşviqi, məni bunu yazmağa vadar etdi. Allahdan, razılığına müvafiq etməsini diləyirəm.Rüşvətin lüğət olmaq üzrə iki mənası vardır.

Lüğətdəki mənası, "cul", yəni yerinə döyüşən qaziyə, ya da işçiyə verilən şey deməkdir. Kamusda: Rüşvət (sin ilə) cul deməkdir. Çoxluğu "Rusan" və "Risen" gəlir. "Rasa" (Hərəkət olaraq) culu ona verdi. "İrtesa" onu aldı və "İstersa" istədi deməkdir, deyilir. El-Misbahda isə: "Rişvet" (kəsrə ilə): Öz lehinə hökm etməsi, ya da istədiyinə çatdırması üçün adamın hakimə, ya da başqasına verdiyi şeydir. Çoxluğu "Rişan" gəlir. Eynilə "Sidratün"ün çoxluğu "Sider" olduğu kimi. Dammalı olaraq "Rüşvət" şəkli də istifadə edilər. O təqdirdə çoxluğu "Ruşan" gəlir. (KA-TE-LE) babından olaraq, "Rasevtühü-Rasven", ona rüşvət verdim, demək olar. "`Irtesa" rüşvət aldı deməkdir.

 

Əsli "Rasa-el-Ferhu" ifadəsindəndir ki, quş anasının özünü yedirməsi üçün başını uzatdı mənasınadır, deyilir. E1-Muribtə də: "Rişve" və "rüşvət", Cemiləri ər-Rusa; "Rasahu" Yəni ona rüşvət verdi. "Irtesa" ondan aldı, hərəkətindəndir, deyilməklə kifayətlənmə edilir. Istilahta isə, el-Misbahdakı kimi tərif edilir.Sünnetdə isə rüşvətin haramlığı hökmünə dəlalət edən bir çox hədisi şərif vardır. Bu mənada:(Allahın lənəti rüşvət verənin və alanın üzərinə olsun:) (Hökmdə rüşvət verənə və alana Allah lənət etsin.) (Rüşvət verənə də, sahəyə də, aralarında rüşvət üçün vasitəçilik edənə də Allah lənət etsin.) hədisi şəriflərini zikr edə bilərik.

Rüşvətin qisimlərinə, haram olanına və haram olmayanına gəlincə : Kadi Xan, fətvalarının əl-Kada bəhsində deyər ki :"Rüşvət dörd müxtəlifdir. Bir çeşidi vardır ki, hər iki tərəf içində haramdır. Qazini  rüşvət ilə olsa, bu adam hakim ola bilməz. Bu vəziyyətdə rüşvət, alana da, qaziyə də haram olar. Bu bir ikincisi, öz lehinə hökm verməsi üçün hakimə rüşvət versə, bu rüşvət də hər iki tərəf üçün haramdır. Hökm istər  verilmiş olsun, istər olmasın, dəyişməz. Digər bir şəkli: Malının ya da canının tələf olacağı qorxusuyla rüşvət versə, bu rüşvət alana haramdır amma, verənin verməsi haram deyil.

Yenə malında gözü olana, malının bir qisimini rüşvət olaraq verib; qalanını qurtaranın vəziyyəti də belədir. Bir digər şəkli: Dövlət idarəçilərinin işini izləməsi üçün rüşvət versə, verən üçün verməsi halaldır amma, alan üçün almasl haramdır. Bu vəziyyətdə verdiyi rüşvətin alana da halal ola bilməsi üçün; verən, alanı, rüşvət vermək istədiyi miqdarla, bir gün gecəyə qədər ödənişlə tutar.

Çünki bu növü icarəyə səhihdir. Sonra müstecir (ödənişlə tutan) diləsə onu etdirəcəyi bu işdə, diləsə başqa işdə işlədər. Bu, dövlət idarəçisi nəznində işini izləməsi üçün rüşvəti əvvəldən versə belədir. Heç rüşvət adı çəkmədən işini izləməsini istəsə və işi olduqdan sonra rüşvət versə vəziyyət nə olar? Bunda ixtilaf vardır. Alanın alması halal olmaz deyənlər varsa da, səhih olan, halal olar deyənlərin fikridir. Çünki, bu, bir cür yaxşılıq, mükafaat və lütfkarlıqdır.

Eynilə imama ya da müəzzinə, şərt qoymadan bir şey vermək kimidir. Hakimin rüşvət alması halal olmadığı kimi, hakim olmazdan əvvəl özünə hədiyyə vermək adəti olmayan xaricidən hədiyyə alması da caiz deyil. Borc da hədiyyə kimidir. Fiqh kitablarının vasiyyetler hissəsində fukaha; adamın canını və malını zülmdən qurtarmaq üçün, öz haqqında verdiyin rüşvət olmayacağını, başqasında olan malını çıxara bilmək üçün sərf etdiyinin isə rüşvət olacağını söyləyərlər.

El-Hulasa adlı kitabda deyilir ki : Hakim rüşvət alıb hökm versə, ya da hökm verdikdən sonra rüşvət istəsə və hakimin oğlu və ya onun üçün şahidliyi qəbul edilməyəcək biri alsa, hökm nafiz olmaz. Ancaq tövbə edər və aldığını geri versə, verdiyi hökm səhih olur.el-Akdiyedə də bunlar vardır: Hədiyyələr üç müxtəlifdir: Verənə də alana də halal olan: Mücərrəd sevgidən ötəri verilən hədiyyələr kimi. Ikincisi, hər iki tərəfə də haram olan: Etdiyi zülmdə, özünə kömək üçün verilən hədiyyə kimi. Üçüncüsü, verənə verməsi halal olan : Zalıma, zülmünü dəf etrnek üçün verilən hədiyyə kimi. Bu alana haramdır.

Bu barədə çıxış yolu belədir : İşini gördürəcəyi adamı iki üç gün kimi bir zaman ödənişlə tutar. Sonra -əgər etdirəcəyi iş, məsələn bir mesaj aparmaq kimi, ödəniş vermənin caiz olduğu bir iş isə- onu bu işdə işlədər. Amma işlədəcəyi müddəti təyin etməzlərsə, bu caiz deyildir. Bütün bunlar şərtli olsa belədir. Amma hədiyyə şərtsiz olaraq verilsə və lakin alan, özünə; dövlət dairələrində ona kömək etməsi üçün hədiyyə verdiyini qətiliklə bilsə, üləmamız bunda bir baid olmadığı fikirindədirlər.

Hər hansı bir ön şərt olsa belədir. Hər hansı bir ön şərt və gözləyiş olmadan ehtiyacını aparsa və ondan sonra hədiyyə versə, bunu qəbul etməkdə bir beis yoxdur. Bu barədə almanın xoş olmayacağına dair Ibn Mesuddan rəvayət edilən xəbər, təqvanın dərəcəsini bildirər. Bu xüsus Bezzaziyedə də eynidir. Hakim bir protokol yazsa və ya bir bölünmə işini üzərinə alsa və bunları etdiyi üçün əcri misl istəsə haqqıdır Amma kiçik bir qızın nikahına vəli olsa, hər hansı bir şey alması halal deyil. Çünki özünə vacib olan bir şeyi etmişdir. Vacib olan bir şeyi etmə qarşılığında ödəniş almaq isə caiz deyil. Yox əgər üzərinə vacib olmayan bir şeyi etsə ödəniş alması caiz olar .

 

Fetevayı Kadihanda el-Bakkalidən belə bir şey vardır: Biri bir subay qızın nigahını (vəlisi olaraq) imzaladığımda bir dinar alar. Dul isə yarım dinar alarsanmı dediyində, qızın başqa vəlisi yoxsa  onun bunu alması halal olmaz. Amma bir başqa vəlisi varsa bir az əvvəl zikr etdiyimiz hökmə görə alması halal olar. Yetimin malını satsa da bir şey ala bilməz. Əgər alsa və bəy də məzun olsa, alış-verişi nafiz deyil. Fethul-Kadirdəki ifadəyə görə, rüşvət dörd qisimdir. Alana də verənə də haram olanı vardır.

Qəza və imaret mövqelərini əldə etmək üçün verilən rüşvət bu qəbildəndir. Bu şəkildə iş başına gələn qazi ola bilməz. İkincisi, qadının hökm vermək üçün rüşvət alması vəziyyətidir. Bu da hər iki tərəf üçün haramdır. Rüşvət alaraq hökm verdiyi hadisədə hökmü nafiz (etibarlı) deyil. İstər haqqın, istəsə batil bir hökm vermiş olsun, dəyişməz. Əgər haqlı bir hökm vermişsə o, onsuz da ona vacib idi. Buna görə də, buna qarşılıq bir mal alması caiz ola bilməz.

Batil bir hökm verdiyi təqdirdə isə, vəziyyət daha da açıqdır. Əvvəldən rüşvət alıb hökm verməsiylə, əvvəl hökm verib sonra rüşvət alması arasında da bir fərq yoxdur. Üçüncüsü, bir zərəri dəf etmək, ya da bir mənfəəti cəlb etmək məqsədiylə, dövlət dairəsində bir işi həll etmək üçün rüşvət almaq halaldır. Bu, alana haramdır amma, verənə haram değildir. El-Akdiyedə hədiyyə qisimlərə ayrılarkən bu, hədiyyənin qisimlərindən olaraq göstərilmişdir.

Dördüncüsü, malına və canına qarşı qorxusu olduğu kimsəyə, bu qorxusundan xilas olmaq üçün verdiyi şeydir. Bu, verən üçün halaldır amma alan/sahə üçün haramdır. Çünki müsəlmandan zərəri dəf etmək vacibdir. Vacibi yerinə yetirmək üçün mal almaq caiz degildir. El Kunyedə üzrlü olan şeylər babında belə deyilir :Zalımlar, xalqın meşələrdən odun qırmasına, özlərinə bir şeylər verilmədən icazə vermirlərsə, o şeyi vermək də, almaq da haramdır. Çünki verilən bu şey rüşvətdir. Bu möhkəm rəvayətlə aydındır ki, qaziyə (hakimə) verilən rüşvət, hər iki tərəf üçün də haramdır.

İstər hökmdən əvvəl olsun, istər sonra olsun, istər haqlı bir hökm verməsi istənsin, istər batil ilə hökm etməsi istənsin, hamısı bərabərdir. Yenə aydındır ki, hakimə verilən hədiyyə də rüşvət kimidir; bu səbəbdən hər iki tərəf üçün də haramdır. Məsələn bir adam, hakimə gəlib bir miqdar mal verərək, öz lehinə hökm etdiyi üçün versə, verən bir haram etmiş olar. Buna görə də, hakim bunu qəbul etməsə və onu tazir ilə cəzalandırmaq istəsə bu, bu fiqhi qaidədən ötəri onun haqqıdır. Hər cür nöqsan sifətlərdən münəzzəh olan Allah ən yaxşısını bilər.



08-08-2010 12:00:00