Ana səhifə

İslamiyyətdəki məzhəblərin fərqli meydana gəlişinin hikməti nədir?


YazdırSend to friend

Müxtəlif seqmentlər tərəfindən gündəmə gətirilən mövzulardan biri də "məzhəb" məsələsidir. Məzhəb məsələsi bir tərəfdən İslamda bir ayrılıq ünsürü kimi göstərilməyə çalışılarkən, digər tərəfdən bir sıra demaqoqluqlarla saf zehinlər bulandırılmaq istənməkdədir. Məsələnin üzərinə bir az əyildiyimiz zaman məzhəblərin bir ehtiyacdan doğulduğu, heç bir zaman ixtilaf ünsürü olmadığı aydın olacaq.

 

Etiqad və əməl deyə iki qisimdən meydana gələn İslam dinində, məzhəblər, əməli (praktikada yaşanan) qisimləri mövzu əldə edər. Birdən çox məzhəbin meydana gəlməsi, nəzəri prinsiplərin məzhəb imamların tərəfindən fərqli başa düşülməsindən irəli gəlmişdir. (Məktubat, 449 )

 

Məsələn Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) əfəndimiz namaz qılarkən mübarək alınlarına daş batar və alınları qanayar. Hz. Aişə (r.ə.) anamız daşı Peyğəmbər (s.ə.s.) əfəndimizin alınından götürərək yerə atar. Peyğəmbər (s.ə.s.) əfəndimiz yenidən dəstəmaz alaraq namazına davam edər. Hənəfi məzhəbi imamı, İmam Əzəm Əbu Hənifə həzrətləri ilə Şafii məzhəbi imamı, İmam Şafii həzrətləri dəstəmazı pozan məsələləri ələ alarkən bu məsələni qiymətləndirərlər. İmamı Əzəm həzrətləri, "Peyğəmbər (s.ə.s.) əfəndimizin alnına batan daş qan çıxardığı üçün əfəndimiz dəstəmaz almışdır." hökmünə gələrkən; Şafii həzrətləri dəstəmazın pozulmasını Hz. Aişə (rə.) anamızın Peyğəmbər (s.ə.s.) əfəndimizin alnına toxunmasına bağlamışdır. Beləcə Hənəfi məzhəbində az bir qan dəstəmazı pozan səbəblərdən biri olarkən, Şafii məzhəbində qadının təmasıyla dəstəmazın pozulması qaidə olaraq mənimsənmişdir. Görüldüyü kimi hər iki hökm də doğrudur və haqlı bir səbəbə söykənməkdədir.

 

Məzhəblərin doğuşu

 

Peyğəmbər (s.ə.s.) əfəndimizə qədər etiqadı nöqtələrdə eyni olan şəriətlər təfərrüat qisimlərində dəyişərək gəlmiş, hətta bir əsrdə ayrı-ayrı qövmlərə ayrı şəriətlər göndərilmişdir. Ancaq Peyğəmbər (s.ə.s.) əfəndimizlə birlikdə daha başqa şəriətlərə ehtiyac qalmamış və onun dini bütün əsrlərə kafi gəlmişdir. Lakin təfərrüat məsələlərdə bir sıra məzhəblərə ehtiyac qalmışdır. Haqq məzhəblərin imamları bu vəzifəni haqqıyla yerinə yetirmişlər və insanoğlunun bütün ehtiyaclarına cavab vermişlər. Peyğəmbər (s.ə.s.) əfəndimiz bir möcüzə olaraq bu imamların gələcəklərini və böyük bir vəzifə edəcəklərini daha bunlar gəlmədən xəbər vermiş və bu görkəmli şəxsiyyətlər də etmiş olduqları xidmətlərlə Rəsulullah (s.ə.s.) əfəndimizi həqiqətən təsdiq etmişlər...

 

İslam məzhəbləri -bir iki cüzi məsələ xaric- heç bir zaman iç hərb və qarışıqlıqlara gətirib çıxarmamış və bu məzhəblərin imamları da bir-birinə daim hörmətli olmuşlar, bir-birlərini rədd və inkar etməmişlər. Ayrıca bir məzhəb təsis etmək niyyətiylə ortaya iddialı bir şəkildə çıxmamışlar, daha sonra bir yerə toplanılaraq bir məzhəb halına gətirilən içtihatlarını zaman və ehtiyac anında ortaya qoymuşlar.

 

Məsələn: İmamı Əzəm (H. 80-150) bir hadisə ilə əlaqədar olaraq fətva verdikləri zaman, "Bu Numan min Sabitin (İmamı Əzəm) rəyidir. Çıxara bildiyimiz rəylərin ən gözəli budur. Kim bundan daha gözəlini irəli sürsə, doğruya daha yaxın olan odur." deyərdi.

 

İmam Malik (Maliki məzhəbi qurucusu. H. 93-179), "Mən bir bəşərim. Bəzən səhv, bəzən də isabət edərəm. Bu səbəblə mənim rəy və ictihadımı araşdırın. Kitab və ya sünnəyə uyğun tapsanız, qəbul edin, tapmasanız rədd edin." demişdir. (Xeyir etdin Karaman, Fiqh Üsulu, 33)

 

Hənbəli məzhəbi qurucusu İmamı Hənbəli (H. 164-241) və İmamı Şafii həzrətləri (H. 150 - 204) də heç bir zaman iddialı danışmamışlar və həmkarlarını təhqir edici sözlər söyləməmişlər. Daha sonra bu böyük insanların rəy və içtihatları tələbələri və alimlər tərəfindən bir araya gətirilərək Müsəlmanların könül hüzuru içərisində ibadət etmələri təmin edilmişdir.

 

Haqq birdən çox olarmı?

 

Bir zamanlar qəzet sütunlarından Müsəlmanlara meydan oxuyarcasına soruşulan və hələ də künc bucaq təkrarlanan bir sual vardır: "Haqq bir olar; necə belə dörd məzhəbin ayrı-ayrı, bəzən bir-birinə zidd hökmləri haqq ola bilər?"

 

Bu suala Bədiüzzaman Səid Nursi həzrətləri xülasəylə bu cavabı verər: "Bir su, beş müxtəlif mizaçlı xəstələrə görə beş hökm alar. Əhəmiyyətli miqdarda su itirən bir xəstəyə su içməsi vacibdir, şərtdir. Yeni əməliyyatdan çıxmış bir xəstəyə zəhər kimi zərərlidir. Tıbben ona haramdır. Digər bir xəstəyə qismən zərərlidir; su içmək ona tibbən məkruhdur. Digər birinə zərərsiz mənfəət verər, tıbben ona sünnədir. Digər birinə də nə zərərdir nə də mənfəətdir. Tibbən ona mübahdır nuşla içsin... İşdə burada haqq taaddüt etdi, birdən çox oldu. Beşi də haqqdır. "Su tək dərmandır, tək vacibdir, başqa hökmü yoxdur." deyilə bilərmi?

 

İşdə bunun kimi İlahi hökmlər məzhəblərə uyanlara görə dəyişər. Həm haqq olaraq dəyişər və hər biri də haqq olar, məsləhət olar.

 

Bir-birindən fərqli kimi görünən məzhəblərdəki təfərrüat məsələlərinin hansını ələ alsaq, imamların söykəndikləri nöqtələrin haqq və həqiqət olduğunu görə bilərik. Bu barədə İmam Şarani həzrətləri "Mizan" adlı bir əsər yazmış, məzhəb imamları arasında bir müqayisə edərək hansı hökmü necə anladıqlarını ortaya qoymuşdur.

 

Bir misal:

 

Məzhəb imamları İslami məsələlərdə deyil, uygulanış tərzində özlərinə görə haqlı səbəblərlə ixtilaf etmişlər. Məsələn dəstəmaz alarkən başa məsh çəkməkdə bütün imamlar ittifaq etmişlər. Ancaq məshin tərzində və miqdarında ixtilaf etmişlər.

 

Dəstəmazı bizlərə fərz edən Rəbbimizin, "Başınıza məsh çəkin." əmri "bi ruusikum" ibaresiyle gəlmişdir. Dillərin ən zəngini olan Ərəbcədə müxtəlif sözlərin başına gələn ‘b' hərfi, bəzən "gözəlləşdirmək", bəzən "bəzi" mənasını vermək, bəzən də "bitiştirmek" mənasını vermək üçün gəlir. Dəstəmaz ayəsinin "ruusiküm" sözünün başına gələn ‘b' hərfini məzhəb imamlarının hər biri ayrı mənada anlamışlar və bundan fərqli bir tətbiq ortaya çıxmışdır.

 

Bunun üçündür ki İmamı Malik həzrətləri: "Başa məsh çəkərkən, başın hamısı məsh çəkilməlidir. Çünki buradakı ‘b' hərfi sözü gözəlləşdirmək üçün gəlmişdir. Öz başına bir mənası yoxdur" deyər.

 

İmamı Əbu Hənifə həzrətləri isə: "Bu ‘b' bəzi mənasını verən ‘b”dir. Başın bir qismi məsh çəkilsə kafi gəlir" deyər.

 

İmamı Şafii həzrətləri isə: "Bu ‘b' bitişmek mənasını verən ‘b' dir. Yalnız əlin başa bitişmesi, bir neçə yerə dəyməsi kifayət edər, məsh tamam olar" deyər. Hal belə olunca məzhəb imamlarının hər birinin haqq yolda olduqları, təfərrüatdakı ayrılıq kimi görünən hökmlərin bir ixtilaf mövzusu olmadığı özbaşına ortaya çıxar və pis məqsədli olanların iddialarını havada buraxar...
 



21-12-2009 12:00:00