Ana səhifə

Keçmişin İmanı və Müasir Elm


YazdırSend to friend

   Dini mətnlərdə məzmun tənqidi avropalıların kəşf etdiyi bir yenilik deyildir. Erkən bir dövrdə hədislərin məzmunu tənqid olunub. Müsəlman alimlər uydurma, saxta hədislər barəsində məlumat verən kitablar qələmə alıblar. Əbu Said Muhəmməd bin Əli bin Amr ən-Nəqqaş əl- Əsbəhəni’nin (vəfatı h. 414) “əl-Məvduat”, İbnul-Qaysərani’nin (vəfatı h. 507) “Təzkiratul-Məvduat”, əl-Hüseyn bin İbrahim əl-Cəvzəqani’nin (vəfatı h. 543) “əl- Əbətil val-Mənəkir vas-Sihah val-Məşəhir”, Əbul-Fərac İbnul-Cəvzi’nin (vəfatı h. 597) “əl-Məvduat”, Əbu Həfs Ömər bin Bədr əl-Məvsili’nin (vəfatı h. 622) “əl-Aqidətus-Sahihə fil-Məvduat əs-Sariha” və “əl-Muğni anil-Hifzi val-Kitəbə”, Əbul-Fədl əl-Həsən bin Muhəmməd əs-Sağani’nin (vəfatı h. 650) “əl-Məvduat” kitabları və daha başqa kitablar bu mövzuda yazılmış ədəbiyyatın yalnız bir hissəsidir. Hədislərin məzmun baxımından tənqid olunmasına dair elm ayrıca bir maddə kimi kitablarda təlif olunub. Bunun ən məşhur misalı bəlkə də səkkizinci əsrin böyük alimlərindən İbnul-Qayyim əl-Cəvziyyə’nin (h. 691-751) “əl-Mənər əl-Munif fit-Təshih vat-Təd’if” kitabıdır. İbnul- Qayyimə verilmiş “sənədinə baxmadan hansısa ölçüyə əsasən uydurma hədisi tanımaq mümkündürmü?(“əl-Mənər əl-Munif”, səh: 43) sualına cavab olaraq bu kitabı ömrünün sonuncu üç ilində yazıb bitirmişdir. Kitabda uydurma və xətalı hədisləri tanımaq üçün çox sayda əlamətlər zikr edir. Bir başqa kitab məşhur mühəddis Saləhuddin əl-Aləi’nin “ət- Tənbihət əl-Mucmələ” adlı həcmcə kiçik bir kitabıdır. O, bu kitabında isnad baxımından səhih olan 23 hədisin mətnini tənqid edir və onların xəta olduğunu müxtəlif səbəblərlə izah edir. Şəmsuddin əz-Zəhəbi “Mizənul-İtidəl” adlı kitabında fərqli yerlərdə mətnlərin məzmununu tənqid edib. Biz o misalların hamısını bu kitabımızda qeyd etmədik, lakin kifayət qədər misal mövcuddur. Bütün bu misallar əlbəttə ki, hədis əhli məktəbindən göstərdiyimiz misallardır. Rəy əhlinə gəldikdə isə onlar bir miqdar hədisi məzmun və məna baxımında daha geniş çapda tənqid ediblər. Bu mədrəsənin ən qədim misalı bəlkə də İsa bin Əbən (vəfatı h. 221) sayıla bilər.

   Anlamaq lazımdır ki, tarixi mətnləri oxuduqda orada gördüyümüz mətnin özündən daha çox bizim öz dünya görüşümüzdür. Həqiqət budur ki, içimizdəki hər bir fərd yaşadığı mühitin təsiri altında proqramlaşıb və bizim gördüklərimiz əslində bu proqramlaşmış fərdin görmək istədikləridir. Bu proqramın bir hissəsi olaraq biz bütün insanlar arasında ümumi və ortaq düşüncənin olduğuna inanırıq və tarixi məntlər bu düşüncəyə zidd göründükdə dərhal beynimizdə sual işarəsi əmələ gəlir. Bu baxımdan biz məntiq ilə proqramlaşmış düşüncə arasında fərq qoymalıyıq. Müasir kütləvi informasiya vasitələrinin təsirinə məruz qalmamış biri də səmanın yuxarıda, yerin aşağıda olduğuna inanır, iki ayrı şeyin eyni bir şey olmayacağını, bir şeyin eyni zamanda iki ayrı yerdə ola bilməyəcəyini və bunun kimi məntiqi, universal prinsipləri bilir və təsdiqləyir. Bir də burada çoxumuzun “sağlam düşüncə” deyərək qarşımızdakını inandırmağa çalışdığımız rerefens nöqtəsi də mövcuddur. Biz universal olduğuna inandığımız bu “sağlam düşüncə” heç də hər zaman universal deyildir. Professor Jonathan Brown buna iki maraqlı misal verir.

   Məişət şərtlərində maliyyə krizisi yaşayan hər bir ailə xərclərini azaltmağa çalışacaq, çünki bu, sağlam düşüncədir. Lakin bu sağlam düşüncə dövlət səviyyəsində çalışmır, çünki müasir iqtisadiyyatın etiraf etdiyi nəticələrə əsasən iqtisadi böhrandan çıxmaq üçün dövlətin əksinə daha çox maliyyə xərcləməsi lazımdır. Burada artıq sadə “sağlam düşüncə” çalışmır, çünki bu, ekspertiza tələb edir.

   Həmçinin “sağlam düşüncə” bizə deyir ki, əhalinin sayının azalması üçün orada xəstəliklərin artması, ölüm hallarının çoxalması lazımdır. Ancaq bu gün dünya əhalisini azaltmaqda maraqlı olan təşkilatlar və fondlar bu məqsədə çatmaq üçün insanın həyatının uzadılması, səhiyyə imkanlarınınyaxşılaşdırılması üçün investisiya yatırırlar. Cəmiyyətdə səhiyyə imkanlarının yaxşılaşması halında əhalinin sayının azalması fikri statistik əsaslara dayanır. Bunun mexanizmini dərk etməsək də ilk baxışdan “sağlam düşüncə” ilə toqquşduğunu düşünmək olar. Bunu dərk etmək nə üçün bu qədər önəmlidir? Bu gün müsəlmanların gözlərində canlandırılan mənzərə budur ki, hədislərə qərbli orientalistlərin obyektiv, rasional, kritik və neytral baxışı müqabilində keçmiş müsəlman alimlərin qapalı, doqmatik və ənənəvi baxışı durur. Çox təəssüf ki, günümüzün müsəlmanları bu mənzərəyə inanırlar. Müsəlmanlar düşünürlər ki, müasir qərbli alimlərin əlindəki kritik alətlər və müasir elmi kəşflər qədim müsəlman alimlərin zamanında mövcud olmadığı üçün onların səhih saydıları bəzi hədisləri müasir metodlar inkar ediblər. Amma həqiqət budur ki, bu gün tənqid olunan elə bir hədis yoxdur ki, keçmiş zamanlarda o hədislə bağlı fərqli qruplar tərəfindən edilmiş eyni və ya bənzər tənqidlər mövcud olmasın.

    Misal üçün əl-Buxari’nin rəvayət etdiyi bir hədisdə Əbu Zərr deyir: “Günəş batdıqda peyğəmbər aleyhissalətu vassələm – dedi: “Onun hara getdiyini bilirsənmi?” Dedim: “Allah və rasulu daha yaxşı bilir!” Dedi: “O gedərək Ərşin altında səcdə edir, izn istəyir və ona izn verilir.” (“Sahih əl-Buxari” (3199))

    Bu hədis bu gün müzakirə olunan və tənqid olunan hədislər arasındadır. Müasir astronomiyadan məlumdur ki, Yür kürəsi Günəş sistemində digər planetlər kimi onun ətrafında fırlanır. O zaman günəşin səcdə etməsi, batdıqdan sonra Yer kürəsinin altında izn alıb yenidən şərqdən çıxması cəfəngiyat kimi görülə bilər. Amma bu hədisin müzakirəsi son iki əsrdə başladılmayıb. Namazın vaxtlarını dəqiq öyrənmək üçün astronomiya elmlərini öyrənən müsəlman alimləri erkən bir vaxtda günəşin Yer kürəsindən böyük olduğunu, Yerin kürə formasında olduğunu, günəşin bir yerdə batarkən digər yerdə hələ də səmada olduğunu və tamamilə başqa yerdə təzəcə doğduğunu bilirdilər. Həmçinin bilirdilər ki, günəş Yer kürəsinin bəzi yerlərində uzun bir müddət batmır və bəzi yerlərində isə uzun bir müddət çıxmır. Hətta bəzi hallarda ateistlər və ya başqa dinin nümayəndələri bu və bənzər hədisləri müsəlmanların dininə hücum etmək üçün misal gətiriblər.

   Nəcmuddin ət-Tufi’nin (h. 657-716) “əl-İntisarat əl-İsləmiyyə” kitabından bizə məlumdur ki, onun zamanında bir xristian ərəb dilində müsəlmanlar üçün İslam dinini tənqid edən bir kitab yazıb və orada Kəhf surəsindəki “nəhayət günəşin batdığı yerə gəlib çatdıqda onu qara palçıqlı bir çeşmədə batan gördü” ayəsini, Yasin surəsindəki “günəş də özü üçün müəyyən olunmuş yerdə seyr edər” ayəsini və bu hədisi misal gətirir. Sonra deyir: “Bunların hamısının batil olduğu astronomiya elmindən azca biliyi olan hər bir kəsə aşkardır, çünki günəş öz orbitində həmişə dövr edir və o, dördüncü planetdir və o, nə qara palçıqlı çeşmədə batmır, nə də onun üçün müəyyən olunmuş bir yerə axmır, çünki onun dayandığı bir nöqtə yoxdur.(“əl-İntisarat əl-İsləmiyyə fi Kəşfi Şubəh ən-Nəsraniyyə”, 1/362)

Görürük ki, miladi on üçüncü əsrdəki xətalı astronomik biliklərə əsasən Quran ayələri və hədislər tənqid olunur. əl-Qadi Əbu Bəkr İbnul-Arabi əl-İşbili (h. 458-543) deyir: “Qəflət əhlindən bir qrup (müsəlman) ateistlərə tabe olaraq günəşin səcdə etdiyini inkar ediblər.(“Aridatul-Əhvazi bi Şərhi Sahih ət-Tirmizi”, 9/25)

   Miladi təqvim ilə on birinci və on ikinci əsrin müsəlman İspaniyasında, daha dəqiq desək İşbiliya, indiki adı ilə Sevilya şəhərində yaşamış bu tanınmış alim öz dövründə gedən söhbətlərdən xəbər verir. Əmin ola bilərik ki, bu etirazlar ümumilikdə müsəlman dünyası üçün, xüsusilikdə müsəlman alimləri üçün yeni bir şey deyildi. Beləliklə də bu gün müsəlmanların ağlında əmələ gələn suallar min il öncə də müsəlman alimlərin ağlında mövcud idi. O zaman müasir müsəlmanlar ilə 500 il və ya 1000 il bundan öncə yaşamış müsəlman alimləri arasındakı fərq nədir? Bu fərq hədisin mətni ilə bağlı deyildir, onların görə bilmədiklərini biz görmüş deyilik. Xeyr! Bizim gördüyümüz problemləri onlar da görürdü. Sadəcə olaraq məsələ bu problemlərlə necə davranmalıyıq sualına, bu problemlərə necə reaksiya verməliyik sualına bağlıdır. Klassik müsəlman alimlərinin göstərdikləri reaksiya ilə müasir müsəlmanların reaksiyası arasındakı fərq bizim dünya görüşümüzdəki fərqə görədir. Biz dindən nə gözləyirik? Din necə olmalıdır, necə hiss olunmalıdır? Bu suallara onların verdiyi cavab ilə müasir müsəlmanların cavabı arasında aşkar bir fərq vardır və bu fərqin hardan qaynaqlandığını təxmin etmək çətin deyildir. Günümüzün həqiqəti budur ki, müsəlmanların bir hissəsi Qərb coğrafiyasında mühacirlər olaraq yaşayırlar, müsəlman torpaqlarında yaşayanlar da kolonialist dövlətlərin qurduqları institutlardan, təhsil ocaqlarından keçiblər. Biz islam ənənəsində əsli olmayan bir çox fikri Qərbin təlimlərindən götürmüşük. Qərbin texniki və hərbi gücü qarşısında 19-cu əsrdən başlayaraq müsəlman dünyası özünü zəif hiss etməyə başlayıb və artıq Avropa və Amerikada doğan fikirlər xüsusi bir cazibə qazanıb, onlar başqa sözlə müsəlmanları maqnit kimi özünə çəkir. Bunun gözəl misalını musiqi zövqündə görmək mümkündür. Azərbaycanda Qərb musiqisini sevən gənclər ilə muğamata könül bağlamış yaşlı nəsil üzərində düşünmək bunu anlamağa kömək edə bilər. Bu gün də özünü bu və ya başqa cür qərblilərə bənzətmək istəyən müsəlmanlar özlərini intellektual, rasional göstərməyə çalışırlar. Şərqə xas olan metafizik dünyaya inam, ruhanilik və mənəviyyatçılıq xüsusiyyətlərini özündə gizlətməyə çalışdıqlarını görərsən, mütaliə dairələrində qərbli filosofların kitablarını da göstərməyi sevərlər. Ona görə də müasir müsəlmanlar keçmişdən bəri məlum olan problemlərə bu gün daha sərt reaksiya verirlər, keçmiş alimlərin təqdim etdikləri təvillər ilə kifayətlənmək istəmirlər, özlərini daha rasional, daha intellektual göstərmək üçün onların tamamını inkar etməyi daha uyğun hesab edirlər. Bu intellektual dairəyə daxil olmağa ehtiyac hissi də əslində materialist Qərbin rişxəndli baxışlarından qurtulmaq üçündür. İyirminci əsrin əvvəllərində Muhəmməd Raşid Rida ilə əzharlı şeyx Yusuf bin Əhməd əd-Dicvi (1287-1365/1870-1946) arasında gedən münaqişəni də məhz bu fərqliliyin işığında anlamaq olar. (Raşid Rida özünə aid olan “əl-Mənar” jurnalında hədisləri tənqid edərkən Şeyx əd-Dicvi də əl-Əzhar universitetinin rəsmi jurnalında ona cavablar verirdi. Günəşin ərşin altında səcdə etməsi hədisi də bu münaqişənin mövzularından biri idi.)

   Bil ki, əziz oxucu, klassik müsəlman alimlər hədisi hərfi şəkildə başa düşməmişdilər. Axı günəşin kürə şəklində olduğunu bilməkləri, alnının olmadığını dərk etməkləri hədisdəki səcdənin hərfi mənada olmadığını özlüyündə xəbər verirdi. Ərəb dilinin geniş geniş imkanlarını onlar bizdən də gözəl bilirdilər. Əlbəttə ki, ərəb dilində “səcdə” sözünün Qur`anda itaət mənasında, boyun əymək mənasında keçdiyindən agah idilər. Allah – cəllə cələluhu – buyurur: “Ulduzlar da, ağaclar da səcdə edir.(ər-Rahmən, 6). Bir başqa ayədə isə “məgər göylərdə və yerdə olanların, günəşin, ayın, ulduzların, dağların, ağacların, heyvanların və insanların xeyli hissəsinin Allaha səcdə etdiyini görmürsənmi? deyir (əl-Həcc,22). Gəlin hicri altıncı, miladı on ikinci əsrdə vəfat etmiş sevilyalı müsəlman qazisinə qayıdaq. Onun bu hədislə bağlı apardığı müzakirədən bəzi hissələri təqdim etmək istəyirəm. İbnul-Arabi deyir: 

    “Qəflət əhlindən bir qrup (müsəlman) ateistlərə tabe olaraq günəşin səcdə etdiyini inkar ediblər və (günəşin səcdəsi) səhihdir, caizdir, mümkündür... “Ərşin altında” sözü ilə qəsd etdiyi “hakimiyyəti altında” mənasıdır... və günəş bütün halı ilə ərşin altında ərşin sahibinə səcdədədir və onun səcdə etməyinin bizə aşkar seçkin şəkildə göründüyü ən xüsusi halı isə batdığı və çıxdığı haldır və bu iki yerdə ən son mənzilləri arasındakı hərəkətidir... Bizə görünmədikdə belə günəş daimi hərəkətdə olsa da bizim müşahidəmizdə o, dayanmış kimidir; beləliklə də müşahidə olunan hərəkətin yoxa çıxmasını bizə nisbətdə dayanmaq” sözü ilə ifadə etmişdir... “Ərşin altında” deməsi də doğrudur, çünki Yer üzündəki hər bir şey ərşin altındadır, hətta bütün aləm ərşin altındadır, çünki hər bir şey mülk sahibinin əlindədir. Günəş də Onun qüdrəti və qəhri altındadır və (qüdrət, qəhr) mülkün və ərşin mənasıdır, beləliklə də bu bəlağətli məna ilə günəş onun altında olur.” (“Aridatul-Əhvazi bi Şərhi Sahih ət-Tirmizi”, 9/25-26;)

   Bu alim hansısa marginal bir qrupun nümayəndəsi olmayıb, əksinə müsəlman dövlətində qazi olaraq çalışmış, Şərqdən Qərbə qədər geniş müsəlman ərazilərində səyahət etmiş görkəmli bir İslam alimidir. Ateistlər hədisin hərfi mənasını inkar ediblər, müsəlman alimlər isə onsuz da hədisi hərfi mənada qəbul etmirdilər. Eyni vəziyyət bu gün də davam edir, dəyişən yeganə hal budur ki, indiki zamanımızda propaqanda maşınını idarə edənlər dinə geriçilik və xurafat libası geyindiriblər, digər tərəfdən isə ateizm, dünyəvilik üçün rasionallıq, intellektuallıq obrazı yaradıblar.

   Eyni şəkildə Quranda zikr olunan və səhih hədislərdə keçən “ayın ikiyə bölünməsi” möcüzəsinə də etiraz ediblər.  (“O saat yaxınlaşdı və Ay (ikiyə) parçalandı. Onlar bir möcüzə gördüklərində üz döndərib “tez keçib gedən bir sehrdir” deyirlər.” (əl-Qamər, 1-2)).

    Eyni dövrdə yaşayan bir başqa müsəlman alimi əl-Qadi İyad bin Musa əl-Yəhsubi (476-544/1083-1149) “əş-Şifə bi Tərifi Huquqil-Mustafə” adlı kitabında deyir: “Bədbəxt birinin “əgər bu (həqiqətən də) baş versəydi Yer əhalisindən gizli qalmazdı, çünki bu, hamıya görünən bir şeydir” deməyinə də əhəmiyyət verilməməlidir...(“əş-Şifə bi Tərifi Huquq əl-Mustafə”, səh: 176)

   İyad əl-Yəhsubu də Əndəlüsün Qranada bölgəsindəndir, eyni mühit və eyni cəmiyyətdə gedən müzakirələrdən bu şəkildə xəbərimiz olur. Təbii ki, möcüzələrə, Allahın sonsuz qüdrətinə inanan bir müsəlman olaraq o, bu xəbərləri müdafiə edir.

  O, bu etiraza belə cavab verir: “Bizə belə bir xəbər gəlməyib ki, o gecə bütün Yer əhli ayı müşahidə ediblər və onun parçalandığını görməyiblər. Yalan üzərində razılaşmaqları imkansız olacaq çoxluqda adamdan bizə (belə bir şey) nəql olsaydı yenə bizə qarşı bir dəlil olmazdı. Çünki ay Yer üzünün bütün əhalisi üçün bir həddə deyildir; bir qövmün üzərinə çıxmadan öncə başqalarına görünür. Bir qövmə Yer üzünün başqa ölkələrindən onların müqabilində olanlara görünənin ziddi görünə bilər və yaxud da ay ilə onların arasında buludlar və dağlar girə bilər. Bu səbəblə də eklips hadisəsini bəzi ölkələrdə gördükləri halda başqa ölkələrdə görə bilmirlər. Bəzi yerlərdə cüzi görürlər, bir başqa yerdə isə tam şəkildə görürlər. Bəzi ölkələrdə isə bunu yalnız bu elmə iddialı olanlar bilirlər. Bu, Allahın təqdiridir. Ay möcüzəsi də gecə olmuşdu və gecə vaxtı sakitçilik, qapıları bağlamaq, təsərrüfatı durdurmaq insanların adətindəndir və fürsətdən istifadə edib səmanı müşahidə edənlərdən istisna olmaqla səma hadisələrindən demək olar ki, heç bir şey haqqında xəbərləri olmur. Eləcə də ay tutulması ölkələrdə tez-tez baş vermir və insanların əksəriyyəti onlara xəbər verilməyənə qədər bu barədə bilmirlər. Bir çox halda etibarlı insanlar bəzi hallarda gecə səmadan üzə çıxan işıqlar, böyük parlaq ulduzlar barədə müşahidə etdikləri əcaib şeylər danışırlar və heç kəsin bundan xəbəri olmur.”

    Musa peyğəmbərin – aleyhissələm – ölüm mələyinin gözünü çıxarması haqqında “Sahih Muslim”də keçən hədisə də əsrlər öncə etiraz edilib. Tunisli alim Əbu Abdilləh Muhəmməd bin Əli əl-Məziri (453-536/1061-1141) deyir:

Bu hədis ateistlərin tənə etdikləri hədislərdəndir. Bunun səbəbi ilə əsərləri nəql edənlərə lağ edirlər və deyirlər: “Bir peyğəmbərin bir mələyin gözünü vurub çıxarması necə mümkündür?! Bir mələyin ümumiyyətlə gözü necə çıxa bilər ki?! Bəlkə də İsa gəldikdə digər gözünü də çıxarıb və kor olub!(“əl-Mu’lim bi Fəvaid Muslim”, 3/230;)

  Bu hədis əl-Məziri’nin dövründən öncə də mübahisələrə səbəb olmuş bir hədisdir. İbn Xuzeymə (h. 223-311), İbn Hibban (h. 274-354) kimi daha qədim alimlərin bu hədisin mənasını kitablarında müdafiə etdiklərini oxuduğumuzda hədisə qarşı etirazların çox qədim olduğunu anlayırıq.

  Alimlərin bu hədislə bağlı izahları çoxdur. Lakin bunlardan ən qədim olan alimlərin izahları budur ki, mələk Musanın gözünə onun tanımadığı bir surətdə görünmüşdür. Musa da evində tanımadığı bir kişini gördükdə ona yumruqla vurmuşdur. Bunun üçün İbn Hibban Qur`andan bəzi ayələr zikr edir. Misal üçün Hud surəsində Allah mələklərin İbrahimin yanına gəldiyini xəbər verir: “Elçilərimiz İbrahimə müjdə gətirdilər və “salam” dedilər. O da “salam” dedi və dərhal qızardılmış bir buzov gətirdi. Yeməyə əl vurmadıqlarını gördükdə onlar onun xoşuna gəlmədi və onların yanında canına qorxu düşdü.” (Hud, 69-70) Həmçinin Lut peyğəmbərin yanına gəldiklərində o və qövmü onların mələk olduqlarını anlamamışdılar. Ona görə də Lut peyğəmbər yanına kişi surətində gəlmiş mələkləri qövmünün şərrindən qorumağa çalışırdı. Həmçinin Məryəm haqqında da Allah – cəllə cələluhu – buyurur:

“Kitabda Məryəmi də yada sal. O zaman o, ailəsindən (ayrılıb) şərq tərəfdə olan bir yerə çəkilmiş və onlardan (gizlənmək üçün) pərdə tutmuşdu. Biz Öz Ruhumuzu onun yanına göndərdik. O, Məryəmin qarşısında tam insan surətində peyda oldu. (Məryəm) dedi: “Mən səndən ər-Rahmənə sığınıram! Əgər müttəqisənsə (mənə toxunma)!” (Məryəm, 16-18)

   Bu ayədən də göründüyü kimi Məryəm onun mələk olduğunu anlamayıb, evinə yad bir kişinin daxil olduğunu zənn edərək özünü qorumağa çalışmışdır. Ona görə də Musa peyğəmbərin ölüm mələyini görüb tanımaması qəribsənilməməlidir. Ola bilsin ki, Allah sonsuz hikməti ilə Musa peyğəmbəri sınamışdır.

   İmam Muslim “əs-Sahih” kitabında Ənəs bin Malik’in belə dediyini rəvayət edir: “Bir nəfər Allahın elçisinin – salləllahu aleyhi va səlləm – ummuvələdi ilə ittiham olunurdu. Buna görə də Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – Əliyə dedi:

   Get və onun boynunu vur!” Əli onun yanına gəldi, gördü ki, bir quyuya girib orada sərinlənir. Əli ona dedi: “Çıx ordan!” Əlini uzatdı və onu oradan çıxardı. Bir də gördü ki, adam məcbubdur, kişilik orqanı yoxdur. Əli ondan əl çəkdi və sonra peyğəmbərin – salləllahu aleyhi va səlləm – yanına gəldi və dedi: “Ey Allahın elçisi, o məcbubdur, kişilik orqanı yoxdur.”  (“Sahih Muslim” (2771))

   Bu hekayə peyğəmbərin – aleyhissələm – kənizi qibti Mariya ilə bağlıdır. Münafiqlər bir nəfərin onun yanına daxil olduğunu, onunla zina etdiyini söyləyərək peyğəmbərə əziyyət verirdilər. Buna görə də Allahın elçisi – aleyhissalətu vassələm – Əliyə həmin adamı öldürməyi əmr edir. Əli adamın gündüzün istisindən qorunub sərinlik tapmaq üçün lüt şəkildə quyuya girdiyini görür və oradan çıxardıqda haqqında söylənənlərin doğru olmadığını görür. Şeyx Muhəmməd əl-Ğazzəli bu hədisi “əs-Sunnə ən-Nəbəviyyə beynə Əhlil-Fiqhi va Əhlil-Hədis” adlı kitabında inkar edir. Onun bu hədisə etiraz səbəbi də qədimdən alimlərin qarşısında problem olaraq durub. Hətta İbnul-Qayyim’in sözündən anlaşılana əsasən elm əhlindən bəziləri “Sahih Muslim” kitabında keçməsinə baxmayaraq bu hədisi səhih saymayıblar. İbnul-Qayyim “Zədul-Məad” kitabında (5/15) deyir: “Bu hökm alimlərdən bir çoxuna problemli görünüb və buna görə də onlardan bəziləri hədisi zəif sayıbdır...

  İbnul-Cəvzi hədisdəki problemi bu şəkildə zikr edir: “Bu hədisə qarşı bir etiraz vardır və (etiraz olaraq) demək olar ki, peyğəmbər salləllahu aleyhi va səlləm - sadəcə ittihama əsasən necə bir nəfəri öldürməyi əmr etdi?!(“Kəşful-Muşkil min Hədisis-Sahiheyn”, 3/309)

 Bu problemlə bağlı müzakirəni biz hətta İbn Cərir ət-Tabəri’nin, İbn Həzm əl-Əndəlüsi’nin kitablarından oxuya bilirik. O dövrdən bu əsrə qədər müzakirə davam edir və müsəlman alimlər bu etirazlara müxtəlif yönlərdən cavab veriblər.

   Bu cavabların xülasəsi budur ki, peyğəmbər – aleyhissələm – dəlilsiz, sübutsuz heç kimi öldürməyi əmr etməyib. Yəni İslam alimləri bu hədisdən etiraz edənlərin başa düşdüyünü götürməyiblər. Bu hədisdə zikr olunmasa da digər xəbərlərdən bilirik ki, ittiham olunan adam Mariya’nın əmisi oğlu idi. İkisi də Misir kralı tərəfindən peyğəmbərə - aleyhissələm – hədiyyə edilmişdi. Qeyd edirlər ki, peyğəmbər – salləllahu aleyhi va səlləm – qulun axtalanmış olduğunu, hətta kişilik orqanının tamamilə mövcud olmadığını bilirdi. Çünki onun bundan xəbərinin olmaması iki səbəbə görə çox uzaq bir ehtimaldır. Birinci səbəb budur ki, şəriət qul sahiblərinə onların qayğısına qalmağı, ehtiyaclarını qarşılamağı əmr edir. Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – nümunəvi bir şəxsiyyət kimi bu məqama daha layiqlidir və köləsinin ehtiyacları ilə maraqlandığı halda bundan xəbərinin olmaması real görünmür. İkinci səbəb isə budur ki, Misir kralının hədiyyə verdiyini rəvayət edən səhabələr kölənin axtalanmış olduğunu zikr edirlər. Bu əmrin məqsədi peyğəmbərin öz ailəsini münafiqlərin iftirasından təmizləmək idi. O, Mədinə əhlinin qarşısında öz əmisi oğlu Əli bin Əbi Talibə gedib ittihamı yoxlamağı və doğrudursa onu öldürməyi əmr edir. Əli onun arxasınca getdikdə hamının qarşısında onun axtalanmış olduğunu üzə çıxarır, öldürməkdən əl çəkir və bu şəkildə də yayılan şayələrə son qoyur. Bunun bu şəkildə baş verdiyini, insanların qarşısında olduğunu biz əl-Bəzzar’ın rəvayət etdiyi hədisdən öyrənirik. İbn İshaq “əs-Sira” kitabında (səh: 271) deyir: “İbrahim bin Muhəmməd bin Əli bin Əbi Talib mənə atasından, o da babası Əli bin Əbi Talibdən belə dediyini xəbər verir: “Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – məni çağırdı. İbrahimin anası Mariya’ya onu ziyarət edən, tez-tez yanına gələn əmisi oğlu qibti haqqında (deyilənlər) ağır gəlmişdi. Buna görə də Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – mənə dedi: “Bu qılıncı götür və get! Əgər onun yanında tapsan öldür onu!” Dedim: “Ey Allahın elçisi, sənin əmrində qızdırılmış damğa kimi olum, hətta mənə əmr etdiyini yerinə yetirənə qədər heç bir şey məni fikrimdən döndərməsin? Yoxsa qayıbın görmədiyini görə bilən şahid kimi olum?” Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – dedi: “Əksinə qayıbın görmədiyini görə bilən şahid kimi ol!” Qılıncım üstündə ora yaxınlaşdım və onu (Mariyanın evinin) yanında tapdım. Məni gördükdə qılıncı qınından çıxardım, bununla mənim onu axtardığımı başa düşdü. Bir xurma ağacına sarıldı və onun üzərinə qalxmağa başladı, yarısına çatmışdı ki, ona yaxınlaşdım və beli üstə aşağı düşdü. Sonra qıçını qaldırdı və gördüm ki, axtalanıb, kişilərdə olanın nə böyüyü, nə də balacası onda var idi. Qılıncı qınına qoydum, sonra Allahın elçisinin – salləllahu aleyhi va səlləm – yanına qayıtdım, ona xəbər etdim. Dedi: “(İftiraları) ev əhlimizdən dəf edən Allaha həmd olsun!” Muhəmməd bin İshaq’ın bizə Əlinin nəvəsindən, onun da öz atası Muhəmməd əl-Hənəfiyyə’dən, onun da öz atası Əli bin Əbi Talib’dən rəvayət etdiyi bu xəbərdən biz daha çox məlumat almış oluruq. Buradan öyrəndiyimiz bir neçə nöqtə vardır:

   1. Allahın elçisi – aleyhissalətu vassələm – hər bir halda öldürməməyi əmr edir. Həmin qibtini Mariyanın evində taparsa, başqa sözlə desək iftira əhlinin söylədikləri doğrudursa öldürməyi əmr edir.

  2-ci isə ona “qayıbın görmədiyini görə bilən şahid kimi ol” deməklə məsələni araşdırmasını əmr edir. Buradan anlamaq olar ki, peyğəmbər – aleyhissalətu vassələm – qulun məsum olduğunu bilirdi. Daha da öncə də qeyd etdik ki, öz qulunun axtalanmış olduğunu bilməməsi uzaq ehtimaldır. Xəbərin sonunda “(İftiraları) ev əhlimizdən dəf edən Allaha həmd olsun” deməyindən anlayırıq ki, bu hadisə ilə iftiralara son qoyulmuş oldu. Əgər bu hadisəni sadəcə Əli və peyğəmbər – salləllahu aleyhi va səlləm – bilmiş olsaydı o zaman iftiralar dayanmazdı. İftiraların dayanmağı yalnız ona dəlalət edir ki, Əli orada tək olmayıb və yanında bir qrup insan olub. Hər bir halda görürük ki, bu hadisə səhihdir, sadəcə olaraq problem hadisəni necə qəbul etməkdən asılıdır.

   Məşhur “milçək” hədisində görülən problem qədim zamanda da mövcud idi. İbn Quteybə əd-Dinəvari (213-276/828-889) deyir: “Dedilər ki, əqlin təkzib etdiyi bir hədis: “əgər qaba milçək düşərsə”. Dedilər ki, siz rəvayət edirsiz ki, peyğəmbər salləllahu aleyhi va səlləm – deyib: “Sizdən birinizin qabına milçək düşərsə qoy onu batırsın, çünki qanadlarından birində zəhər vardır, digərində isə şəfa vardır və o, birinci zəhər olanı batırır, arxasınca şəfa olanı batırır!” Dedilər: “Bir şeydə necə həm zəhər, həm də şəfa ola bilər. Milçək də zəhərin harada olduğunu necə bilir ki, onu öncə batırır və şəfanın harasında olduğunu necə bilir ki, onu axırda batırır?!(“Təvilul-Muxtəlif əl-Hədis”, səh: 334;)

Əbu İshaq əş-Şatibi də “əl-İtisam” kitabında əqlə zidd olduğu iddia olunan hədislər arasında bunu da zikr edir. Hətta mötəzili məzhəbinin böyüklərindən sayılan Əbu Osman əl-Cəhiz (h. 159-255) “əl-Heyvan” kitabında əl- Adəviyyə qəbiləsindən bir şeyxin bunu inkar etdiyini zikr edir. Alləmə İbn Dəqiqil-İd qeyd edir ki, əl-Cəhiz öz şeyxi İbrahim bin Səyyər ən-Nəzzam’dan (h. 160-229) bu hədis haqqında çirkin sözlər nəql edir. (Bax: “əl-Heyvan”, 3/312-313; “Şərhul-İlməm bi Əhədis əl-Əhkəm”, 1/334;)

   Gördüyümüz kimi bu hədis də qədim zamandan bəri müzakirə olunan bir hədisdir, əqlə zidd olduğu iddia edilib. İlk əsrlərdən başlayaraq alimlərin bu hədisə verdikləri izahlar da fərqlənib.

 

   Bu hədislə bağlı olaraq alimlərin əsasən iki izahı mövcuddur. Alimlərin bir hissəsi bu hədisdə keçən xəstəlik və ya zəhərin və şəfanın həqiqi mənada olduğunu deyiblər. Digər hissəsi bunların məcazi mənada qəsd olunduğunu söyləyiblər. Həqiqi mənada olduğunu deyənlər qeyd edirlər ki, bunun elmi Allahın yanındadır, onlar öz zamanlarına görə tibb elmində istifadə olunan metodları zikr etsələr də həqiqətdə milçəkdə həm xəstəliyin, həm də dəvanın necə bir araya gəldiyini bilmədiklərini etiraf ediblər. Bunun məcazi mənada olduğunu deyənlər bunun ruhani xəstəlik və ruhani tədavi ilə bağlı olduğunu söyləyiblər. Hənəfi alimlərindən İbnul-Mələk ər-Rumi (vəfatı h. 854) “Şərhu Məsabih əs- Sunnə” kitabında (4/514) deyir:

 

  “Deyilib ki, xəstəlik və şəfa həqiqi mənalarında götürülməlidir, çünki Allahın hikmətində bunları bir heyvanın iki hissəsində birləşdirməsi imkansız deyildir, necə ki, əqrəbin iynəsində zəhər qaynayır, amma bunun özünə qarşı onun cəsədindən tədavidə istifadə olunur. Bu ikisinin məcazi mənada olması da mümkündür, çünki milçək (qaba) düşərkən qanadlarından biri batır və insan nəfsi onu içməkdən iyrənir, bax bu, xəstəlik kimidir. Onun hamısını içinə batırdıqda nəfsini sındırmış olur və bu, şəfa kimidir.” 

   Ondan da öncə İmam İbn Dəqiqil-İd (h. 625-702) “Şərhul- İlməm” kitabında (1/332-333) bu izahı möhtəməl izahlar arasında qeyd edərək deyir:

  “Də və Dəva sözlərinin zahirindən anlaşılan bunların xəstəliklər və onların sağalması ilə əlaqəli olmasıdır. (Burada) xəstəlik ilə zənginlik və rəfah içində yaşayanların yeməkdən iyrənməsi, ondan qaçması və onu yeməyə təkəbbürlük etməsinin də qəsd olunması ehtimaldır. Hətta ola bilsin ki, (bu xəstəlik) yeməyin tərk edilib tələf olmasına səbəb olsun. (Burada) dəva isə nəfsi sındırmaq, onu təvazökarlığa məcbur etmək, rəfahda həddi aşmamaq və təkəbbürlülərin yolu ilə getməmək olacaq. (O zaman) bu, məcaz olur, həqiqi məna isə daha əvvəl zikr olundu.”

   İbn Dəqiq əl-İd də hər iki mənanın mümkün olduğunu söyləyir, yəni hədisdən bu iki mənanı başa düşmək mümkündür. Ondan da öncə hicri 449-cu ildə vəfat etmiş əndəlüslü Əbul-Həsən Əli bin Xaləf İbn Battal əl-Qurtubi “Sahih əl-Buxari” kitabına yazdığı şərhində (9/456) deyir:

   “Bu hədis iki mənada izah oluna bilər: Zahirinə həml etmək olar və bu, qanadlarından birində xəstəliyin olması, digərində isə dərmanın olmasıdır, necə ki, peyğəmbər – aleyhissələm – deyib. Batırmaqla xəstəlik gedir və batırmaqla yanaşı birinci qanadında olan xəstəlik dərmanla sağalır. Bu hədisin bəzi rəvayət yollarında gəlib ki, “(milçək) birinci xəstəlik olan qanadı batırır.” Digər izah isə budur ki, buradakı xəstəlik yeməyə milçək düşdükdə yeyənin iyrənməsi, onu murdar görməsidir. Digər qanadındakı dəva isə yeməyə onun hamısını batırmaqla iyrənməyi, təkəbbürü aradan qaldırmaqdır, onun yeməyə düşməyinə az önəm verməkdir. Çünki milçəyin axan qanı yoxdur, yeməyi (tamamilə) korlamasından qorxulacaq qədər qanı yoxdur, ona görə də iyrənməyin bir mənası yoxdur. Peyğəmbərin – aleyhissələm – bunlardan hansını qəsd etdiyini Allah bilir.”

 

   İbn Battal belə bu iki mənadan hansının qəsd olunduğundan əmin deyildir, hər iki mənanı mümkün hesab edir. Onlardan da öncə İmam Əbu Bəkr Muhəmməd bin Əbi İshaq əl-Kələbəzi əl-Buxari əl-Hənəfi (vəfatı hicri 380) “Məanil-Əxbər” kitabında (səh: 240) deyir:

   “Bu xəstəliyin fitnəsinin və şəfanın mənasının ruhani tibb mənasında olması mümkündür və bunun eynisi haqqında təbiblər danışıblar. Bunun mənası əxlaqı islah etmək, insan təbiətinə düzən vermək, adətləri və səciyyələri onlardan fasid olanları çıxarmaqla təmizləmək, onlardan saleh olanları tərbiyə etmək, düzəldilməsi mümkün olanları düzəltməkdir, çünki əxlaq xəstəliyi, adətlərin mərəzi dinə zərər verir, cisimlərin xəstəliyi isə bədənlərə zərər verir. Bədənlərin mərəzi günahların kəffarəsidir, halbuki əxlaqın mərəzi isə bəlalara səbəb olur. Beləliklə də qanadlarından birində olan xəstəliyin kibr olması, şəriətin mübah etdiyini, sünnətin halal etdiyini özünə sığışdırmayan təkəbbürlük olması mümkündür. Belə ki, sünnət axar qanı olmayan həşəratların içində öldüklərini yeməyi mübah saymışdır və bu barədə rüxsət varid olub. Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – buyurur:

   “Allah Onun əzimətlərinə əməl edilməsini sevdiyi kimi rüxsətlərinə də əməl edilməsini sevir.” Sanki insan özünü daha üstün hesab edərək, təkəbbürlük edərək şəriətin mübah gördüyünü yeməməyə üzrxahlıq edərsə bundan onun dini üçün böyük bir fəsad vardır, öz nəfsini əzizləşdirmiş olur, bir çox halda içinə milçək düşmüş həmin yeməyi tullayar və ya həmin içkini dağıdar, beləliklə də bu əməli Allahın halal etdiyini haram etməyə, Allahın elçisinin – salləllahu aleyhi va səlləm – sünnətini özünə sığışdırmamağa, Allahın nemətlərini zay etməyə gətirib çıxarar. Beləliklə də özünü yuxarıdan dartmaq xasiyyətini aradan qaldırmaq üçün, nəfsindəki kibri öldürmək üçün peyğəmbər – salləllahu aleyhi va səlləm – qaba milçək düşərsə onu batırmağı əmr etmişdir...” əl-Kələbəzi bu müzakirəsini uzadır və bənzətmələr edir. Bu izahın hikməti aşkardır və hökmün arxasındakı məqsəd də aydındır. O dövrün qıtlığını, quraqlığını, məhsulun az hasil olduğunu nəzərə alsaq bu hökmü yeməyin içinə sadəcə bir həşərat düşdüyü üçün onu atmağın qarşısını almaq kimi başa düşmək olar, çünki dində israf və malı zay etmək şiddətlə qadağan edilib.

 

    Eləcə də əl-Buxari’nin “əs-Sahih” kitabına aldığı meymunlar arasında baş vermiş zinaya görə daş-qalaq etmək əhvalatı da mübahisəyə səbəb olub. İslam alimlərindən kimi bu hədisi tamamilə inkar etmiş, kimisi də hədisin doğru anlamağın əhəmiyyəti haqqında danışmışdır. Görünür ki, bu xəbər hələ hədislərin böyük kitablara toplandığı dövrlərdə mübahisəyə səbəb olmuş bir xəbərdir.

   Bəzi alimlər bu hədisin mətnini inkar ediblər, rədd ediblər. Əbu Ömər Yusuf İbn Abdilbərr ən-Nəməri (h. 368-463) “əl-İstiy’ab” kitabında (3/1205-1206) Amr bin Məymun əl-Əvadi haqqında danışarkən deyir: “O, kufəli böyük tabiinlərdən biri sayılır və cahiliyyə dönəmində meymunların arasında daş-qalağı görən də odur; əgər (əlbəttə ki,) bu səhihdirsə, çünki raviləri məchuldurlar... və mükəlləf olmayana zina nisbət etmək, heyvanlar arasında hədlərin iqamə olunduğu demək elm əhlindən bir qrupa görə münkərdir.”

   Hətta Əbu Abdilləh Muhəmməd bin Futuh əl-Humeydi (h. 420-488) “əl-Cəm’u beynəs-Sahiheyn” kitabında (səh: 490) deyir: “Biz bu xəbəri araşdırdıq və gördük ki, (bu xəbər) əlyazmaların bəzilərində keçir, hamısında keçmir. “Cahiliyyə günləri” bölümündə zikr olunur. ən- Nueymi’nin əl-Fərabri’dən rəvayətində əslən meymunlar haqqındakı bu xəbərdən bir şey yoxdur, ola bilsin ki, əl-Buxari’nin kitabına sonradan daxil edilənlərdəndir.” əl-Humeydi ilə bu iddiada Məcduddin Əbus-Səadət əl-Mubərak ibn əl-Əsir əl-Cəzəri (h. 544-606) “Cami’ul-Usul fi Əhədis ər-Rasul” kitabında, həm də qardaşı tarixçi alim İzzuddin Əbul-Həsən Əli ibn əl-Əsir əl-Cəzəri (h. 555-630) “Usdul-Ğabə” kitabında razılaşır. Amma İbn Həcər “Fəthul-Bəri” kitabında əl-Humeydi’yə etiraz edir və bu xəbərin “Sahih əl-Buxari” kitabının əslində keçdiyini inkar etməyini əsassız hesab edir, çünki əksər nüsxələrdə mövcud olduğunu deyir. Ümumiyyətlə “Sahih əl-Buxari” kitabında az bir sayda hədisin həqiqətən də kitabın əslindən olub olmadığı alimlər arasında mübahisəlidir, bu xəbər də onlardan biridir.

 Əbu Abdilləh İbn Quteybə əd-Dinəvari deyir: 

  “Dedilər ki, “siz meymunların bir dişi meymunu zinaya görə daş-qalaq etdiklərini rəvayət etmisiz. Əgər meymunlar o dişi meymunu ərə getmiş olduğuna görə daş qalaq etmişdilərsə, o zaman bu, hədis üçün daha məzəlidir. Bu müqayisəyə əsasən siz bilmədiyiniz halda ola bilsin ki, meymunlar Tövratın hökmlərindən çox şeyə əməl edirlər. Bəlkə də dinləri yəhudi dinidir. Əgər meymunlar yəhudidirsə ola bilsin ki, donuzlar xristiandırlar."

  Xəbərə qarşı edilmiş bu etirazı nəql etdikdən sonra İbn Quteybə deyir: “Biz bu istehzanın cavabında deyirik ki, meymunlar hədisi Allahın elçisindən salləllahu aleyhi va səlləm deyildir, nə də hansısa bir səhabədəndir. Bu, sadəcə olaraq Amr bin Meymun’dan zikr olunmuş bir şeydir... Ola bilsin ki, (Amr) meymunların bir meymunu daşladığını görüb və onu zina etdiyinə görə daşladıqlarını güman edib. Belə bir şeyi kiminsə güman etmədən bilməsi mümkün deyildir, çünki meymunlar özləri haqqında xəbər vermirlər. Onların bir-birinin üstünə çıxdıqlarını görən kəs zina edib etmədiklərini bilməz. Bu, sadəcə bir zənndir.(“Təvilu Muxtəlif əl-Hədis”, səh: 372)

   İbn Quteybə bəzi kimsələrin bu xəbər ilə istehza etdiklərini, o xəbəri hədis olaraq qələmə verdiklərini qeyd edir və sonra istehzaya cavab verir.

   Ümumiyyətlə əl-Buxari’nin bu xəbəri “əs-Sahih” kitabında qeyd etməsi nə ümumilikdə hədislərin, nə də xüsusilikdə “əs-Sahih” kitabının etibarına xələl gətirməz. Çünki əl-Buxari bu xəbəri rəcm hökmü üçün dəlil gətirmir. əl-Buxari’nin qəsdinin möhtəmələn nə olduğunu böyük təfsir alimi Əbu Abdilləh əl-Qurtubi təfsirində (1/442) izah edir: “Əgər bu rəvayət səhihdirsə əl-Buxari’nin bunu kitabında rəvayət etməsindəki tək məqsədi Amr bin Məymun’un cahiliyyə dönəminə şahid olduğunu göstərmək üçündür və onun cahiliyyə dövründə etdiyi zənnə önəm verməmişdir.” Gördüyümüz kimi alimlərimiz də Amr bin Məymun’un gümanında xəta etdiyini, bunun doğru olmadığını bəyan ediblər və əl-Buxari’nin “əs-Sahih” kitabında keçən bu xəbər ilə əl-Buxari’nin qəsdinin Amr bin Məymun haqqında məlumat vermək olduğunu deyirlər.

   əl-Buxari və Muslim’in kitablarında Ənəs bin Malik’dən dəvənin sidiyini içmək haqqında rəvayət etdikləri hədis isə bir başqa misaldır.

   Burada üç önəmli nöqtə vardır. İlk öncə qeyd edək ki, hədis səhihdir və hədisin səhihliyində şəkk yoxdur. Lakin bir hədisin səhih olması heç də onun mətnindəki hər bir ləfzin səhih olmasını gərəkdirməz. Bu hədisi Ənəs bin Malik’dən basralılar rəvayət edirlər, lakin görünür ki, basralılar bu hədisi rəvayət etməkdə ixtilaf ediblər. Əbu Qiləbə, Qatədə rəvayətlərində “sidiklər” sözünü zikr etdikləri halda, Humeyd ət-Tavil o sözü Ənəsdən eşitmədiyini deyir. əl-Xatib əl-Bağdadi “əl-Fəsl lil-Vasl əl-Mudrac fin-Nəql” kitabında (2/611-613) bu hədisi İsmail bin Cəfər – Humeyd ət-Tavil – Ənəs bin Malik yolu ilə rəvayət etdikdən sonra deyir: 

 “İsmail bin Cəfər bin Əbi Kəsir əl-Ənsari bu şəkildə hədisin hamısını Humeyd ət-Tavil’dən, o da Ənəs bin Malik’dən rəvayət edir. Orada tək bir ləfz var ki, Humeyd onu Ənəsdən eşitməyib, onu sadəcə olaraq Qatədə’dən, o da Ənəsdən rəvayət edib və bu söz sidiklərindən” sözüdür.”

  Daha sonra əl-Xatib əl-Bağdadi bir çox yoldan Humeyd ət-Tavil’dən tələbələri vasitəsi ilə rəvayətlərini zikr edir və Yezid bin Harun’un rəvayətində deyir: (Yezid bin Harun dedi: ) Humeyd dedi: “Qatədə “və sidiklərindən” dedi. Mən isə bunu Ənəs’dən eşitməmişəm."

   Əbu Davud “əs-Sünən” kitabında (333) deyir: “Musa bin İsmail mənə rəvayət etdi; Həmməd bizə Əyyub’dan, o da Əbu Qiləbə’dən, o isə Bənu Amir qəbiləsindən bir nəfərdən belə dediyini rəvayət etdi: “İslama daxil oldum və dinimi öyrənmək istədim. Əbu Zərr’in yanına gəldim, Əbu Zərr dedi: “Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – mənə dəvəni və qoyunları məsləhət gördü və dedi: “Onların südlərindən iç!” - Həmməd (bin Sələmə) dedi: “Mən “sidiklərindən” sözündə şəkk edirəm. Bu, Həmmədin sözüdür. – Əbu Zərr dedi: “Sudan qaçardım, ailəm isə mənimlə idi, cənabətə bulaşdıqda təharətsiz namaz qılardım...” Daha sonra Əbu Davud uzun hədisi axıra qədər zikr edir və axırında deyir: “Həmməd bin Zeyd bunu Əyyub’dan rəvayət edib və “sidiklərindən” sözünü zikr etməyib.” Əbu Davud dedi: “Bu, səhih deyildir, (dəvənin) sidikləri haqqında Ənəsin hədisindən başqası yoxdur və onu yalnız Basra əhli rəvayət edib.”

   Bu məlumatlardan öyrənirik ki, Ənəs bin Malik bəzən bu sözü rəvayət etmiş, bəzən isə etməmişdir. Xüsusilə də Ənəsin o zaman uşaq olduğunu nəzərə alsaq bunun onun xətası olması möhtəməldir, lakin daha güclü ehtimal budur ki, Ənəs bu hədisi olduğu kimi eşidib və rəvayət edib. Buna görə də hədis qaydalarına əsaslanaraq peyğəmbərin – salləllahu aleyhi va səlləm – o insanlara dəvə südünü və sidiyini içməyi məsləhət gördüyünü deməyimiz lazımdır. Bununla belə hədisdə bunun sabit olduğunu bilməyimiz hədisi batil etməz, əksinə hədis qaydalara tabe olaraq səhih olaraq qəbul edilməlidir. Amma burada bəzi məlumatları diqqətə almaq lazımdır. Peyğəmbər – aleyhissalətu vassələm – dəvə sidiyinin xəstəliklərə dərman olduğunu deməyib, lakin xüsusilə onların halı üçün məsləhət görüb. Bunun da iki səbəbi ola bilər. İlk səbəb budur ki, peyğəmbər – salləllahu aleyhi va səlləm – onlara Mədinənin yeməklərinin və havasının düşmədiyini gördükdə, onlarda xəstəliyə səbəb olduğunu gördükdə əvvəlki qidalarına qayıtmağı məsləhət görmüşdür, çünki səhrada yaşayan bədəvi ərəblərdə dəvələrin südünü və sidiyini içmək adət idi. Bu barədə Əbul-Abbas Əhməd bin Ömər əl-Qurtubi (h. 578-656) “əl-Mufhim limə Əşkələ min Təlxisi Kitəbi Muslim” adlı kitabında (5/19) deyir:

  “Çünki o insanlar bədəvi ərəblər idilər və dəvələrin sidiyini və südünü içmək, səhrada yaşamaq onların adətidir. Buna görə də şəhərlərə daxil olduqlarında və normal qidalarından, adətlərindən ayrı düşdüklərində xəstələndilər. Peyğəmbər də - salləllahu aleyhi va səlləm – onlara bu yolu göstərdi və beləliklə də öz adətlərinə geri qayıtdıqlarında yaxşılaşdılar, kökəldilər.

   əl-Qurtubi’nin bu nöqtə ilə bağlı izahı burada bitir. Buna əsaslanaraq demək olar ki, peyğəmbərimiz – aleyhissalətu vassələm – onlara bu məsləhəti verərkən sadəcə olaraq öz əvvəlki adətlərinə geri qayıtmağı doğru bilmişdir, onlara ümumi olaraq dəvə sidiyinin dərman olduğunu bildirməyib. Bəli, İbn Abbas’dan “dəvənin sidiyində və südündə şəfa vardır” sözü ilə hədis rəvayət olunub, lakin alimlər isnadının səhih olmadığını deyiblər. İkinci səbəb isə budur ki, o dövrdə bizim zamanımızda mövcud olan dərmanlar yox idi. Peyğəmbər – aleyhissələm – Hicazın çox məhdud şəraitində onlar üçün ən yaxşı seçimin dəvələrin südləri və sidikləri olacağını görüb və bu cür məsləhət görüb. Biz bu gün ümumiyyətlə sidiyin bədəndəki zəhərli maddələri kənarlaşdırmaq üçün mövcud olan bir proses olduğunu başa düşürük, insan orqanizminə ümumilikdə zərərlərinin olduğunu anlayırıq. Lakin ümumilikdə zərərli olan hansısa maddə xüsusi bir məqamda və xüsusi bir xəstəliyə qarşı yaxşı bir vasitə ola bilər. Ona görə də bu gün tibb elminin dəvə sidiyinin zərərlərinin olduğunu sübut etməsi onun bəzi faydalarının olduğunu inkar etməz. Bu mövzunun sonunda əlavə etməliyik ki, hətta müasir elm dəvə sidiyinin heç bir halda hansısa hala qarşı kömək edən bir xüsusiyyətinin olmadığını sübut etsə belə bu, hədisin batil olduğunu gərəkdirməz, çünki bu, dini məsələ deyildir, lakin dünyəvi işlərimizlə bağlıdır. Rafi bin Xudeyc’in hədisində peyğəmbərimiz – salləllahu aleyhi va səlləm – buyurur: “Mən sadəcə bir bəşərəm, əgər sizə dininizlə bağlı bir şey əmr etsəm onu götürün! Əgər sizə rəy ilə bağlı bir şey əmr etsəm sadəcə bir bəşərəm.” Ənəs bin Malik’in hədisində isə peyğəmbərimiz – salləllahu aleyhi va səlləm – deyir: “Əgər sizin dünyanızla bağlı bir məsələdirsə siz özünüz daha yaxşı bilirsiz, dininizlə bağlı bir şeydirsə mənə aiddir.” Bunun eynisini Aişə anamız, Talha bin Ubeydilləh, Cabir bin Abdilləh və Yəsir bin Amr rəvayət edir. Onların rəvayət etdikləri bu hədis peyğəmbərin – aleyhissələm – Mədinə əhlinə xurma ağaclarını mayalamaqla bağlı verdiyi məsləhəti haqqındadır və hədisdə onun məsləhətinin doğru çıxmadığı qeyd edilir. Tamamilə başqa bir vəziyyətdə Əbu Qatədə də peyğəmbərin eyni sözü dediyini rəvayət edir. Bu hədislərə əsasən biz öyrənmişik ki, peyğəmbərimiz – aleyhissalətu vassələm – dünyəvi işlərində və məsləhətlərində digər bəşər övladları kimi xəta edə bilər. Dəvə sidiyi ilə müalicə ərəblərdə mövcud idi və peyğəmbərimizin mövcud tibbi adətlərə uyğun məsləhət verərkən xəta etməsi tamamilə mümkündür. Bunun xəta olduğunu göstərib hədisin batil olduğunu iddia etmək özü batil bir yoldur və doğru metod deyildir. Əksinə bu rəvayətin sənədlərinə baxdıqda görə bilirik ki, rəvayət sistemi çox etibarlı şəkildə çalışır. Humeyd ət-Tavil digər tələbə yoldaşlarından fərqli olaraq müəllimi, şeyxi Ənəs bin Malik’dən hədisdəki “sidiklərindən” sözünü eşitmədiyini deyirsə bu yalnız ona dəlalət edir ki, o alimlər, o hədis raviləri işlərinə ciddi yanaşıblar.

Yaxud da əl-Buxari və Muslim’in rəvayət etdikləri “İsrail oğulları olmasaydı ət çürüməzdi” hədisi də bu qəbildəndir. Bu hədisə də alimlərimizin münasibəti bir mənalı olmayıb, onların izahları arasında fərqli yanaşmalar görürük.

  (Bu hədis səhihdir. “Sahih əl-Buxari” (3330, 3399) və “Sahih Muslim” (1470) kitablarında keçən bu hədisin zahirindən anlaşılan budur ki, əgər “İsrail oğulları ehtiyat üçün ətləri saxlamasaydılar ətlərdə çürümə prosesi heç zaman baş verməyəcəkdi.” Lakin peyğəmbərimizin – aleyhissalətu vassələm – bu mənanı qəsd etdiyini demək mümkün deyildir, çünki hədisi fərqli mənalarda başa düşüblər. Əbu Zur’a Vəliyyuddin əl-İraqi (vəfatı hicri 826) “Tarhut-Təsrib” kitabında (7/64) deyir: “Möhtəməldir ki, çürümə İsrail oğulları mövcud olmadan əvvəl qədimdən var idi; səbəbi isə sonradan İsrail oğullarının nə edəcəklərini Allahın əzəldən bilməsidir.” Bu izahın əsasını bəlkə də Vəhb bin Munəbbih’in bu sözü təşkil edir: “Bəzi (qədim) kitablarda oxudum ki, (Allah deyib: ) “Mən əgər ölüyə çürüməyi vacib etməsəydim insanları onları evlərində saxlayardılar, mən əgər yeməyə çürüməyi vacib etməsəydim zənginlər onları toplayıb saxlayar və kasıblara bir şey buraxmazdılar...”. Bunu Əbu Nueym əl-Əsbəhəni (h. 336-430) “Hilyətul-Əvliyə” kitabında (4/37) rəvayət edir. Bu izaha əsasən Allah – cəllə cələluhu - əzəli elmində insanların nə edəcəklərini bildiyi üçün ölmüş canlılara çürümə prosesini qanun qoymuşdur.

   Burada daha bir izah mövcuddur. İbn Həcər əl-Asqaləni (h. 773-852) “Fəthul-Bəri” kitabında (6/367) deyir: “Bəzi alimlər deyiblər ki, bu hədisin mənası budur: əgər İsrail oğulları əti ehtiyat üçün saxlamaq adətini çıxarmasaydılar – ki, əti saxladıqda çürüyür - ətlər saxlanılmazdı və çürüməzdi.” Bu alimlərdən biri Şərəfuddin əl-Hüseyn bin Abdilləh ət-Tibi (vəfatı hicri 743) “əl-Kəşif an Həqaiq əs-Sunən” kitabında (7/2326) deyir: “Bunun mənası budur ki, İsrail oğulları çürüyənə qədər əti ehtiyat üçün saxlamaq adətini çıxarmasaydılar (onlardan sonra ət) ehtiyat üçün saxlanılmazdı və çürüməzdi.” Ondan öncə bu izahı əl-Qadi Nəsiruddin Abdullah bin Ömər əl-Beydavi (vəfatı hicri 685) “Tuhfətul-Əbrar Şərh Məsabihis-Sunnə” kitabında zikr edib. Bu izahdan anlaşılan məna budur ki, ət, eləcə də digər bioloji maddələr canlılar yaradılandan çürüyür, lakin insanlar öncələr əti ehtiyac üçün saxlamazdılar, əti ehtiyac üçün saxlamaq adətini İsrail oğulları çıxardıqları üçün onlardan sonra kəsilmiş ətləri saxlamaq adəti yayıldı və bu şəkildə çox miqdarda ət çürüyüb tələf oldu.)

   Siyahımızı uzada bilərik, lakin mövzunun məğzi burada hər bir hədis üçün sünnət əhlinin təqdim etdiyi izahı toplamaq deyildir. Əsas məqsədimiz bu gün problemli qarşılanan bütün hədislərin və ya əksəriyyətinin keçmiş dövrdə də problemli olduğunu sərgiləməkdir. Texnologiyanın inkişafı qeyri-adi bir problem kəşf etməyib, doğrudur ki, müasir dövrümüzdə alimlərin bir hissəsinin bəzi hədislərə verdikləri izahın doğru olmadığını görə bilirik. Amma bu heç bir şəkildə hədis ədəbiyyatını batil çıxara bilməz, belə bir iddiada olmaq gülüncdür, elmi metodlardan uzaqdır. Bəzi hədislərdə xətaların olması ehtimalı minlərlə hədisin səhihliyini kölgə altına ala bilməz.

 

   Bir müsəlmanın öz peyğəmbərini – salləllahu aleyhi va səlləm – xətalardan qoruması təqdirə layiqdir. Bunu başa düşmək olur, sadəcə olaraq burada verilməsi gərəkli olan sual budur: Bunu etməyə ehtiyac varmı? İslam dini bir çox əsaslarda xristianlıq ilə yəhudilik dininin ortasındadır. Xristianlar peyğəmbəri ilahiləşdirdikləri halda, onu bir ilah kimi bütün xətalardan tənzih etdikləri halda yəhudilər peyğəmbərlərə fasiqlik sifətləri nisbət ediblər. İslam dininin baxışı isə ən mötədil baxışdır. Peyğəmbərləri də digər insanlar kimi bəşərə xas olan xətalarla vəsf edirlər, bununla belə peyğəmbərliklərinə xələl gətirəcək xətalardan onları tənzih edirlər. Bu baxımdan peyğəmbərlər yalan danışmazlar, lakin xəta edə bilərlər. Onlar öz rəyləri ilə hansısa dünyəvi bir məsələdə qərar verib xəta edə bilərlər. Quran da bu mənanı təsdiqləyir. Allah – subhənəhu va təalə - buyurur:

Allahın mərhəməti sayəsində sən onlarla mülayim rəftar etdin. Əgər sən kobud və daş qəlbli olsaydın, onlar hökmən sənin ətrafından dağılışardılar. Sən onların günahından keç, onların bağışlanmalarını dilə və görəcəyin işlər barədə onlarla məşvərət et! Qəti qərara gəldikdə isə Allaha təvəkkül et!(Ali-İmran, 159)

  Allahın peyğəmbərinə səhabələri ilə məşvərət etməyi uyğun görməsi onun xəta edə bilməsini göstərir, hətta məşvərət etdikdə belə çıxarılan qərar xətalı ola bilər. Məlumdur ki, İslamda azan vermək sünnəti məşvərətdən doğmuş bir sünnətdir və Ömər bin əl-Xattab’ın təklifi olub. Peyğəmbərimizin – aleyhissələm – təsdiqi ilə bu sünnət dinin bir hissəsi olmuş və İslamın şüarına çevrilmişdir. Bədr döyüşündən sonra ələ keçirilmiş əsirlər haqqında da səhabələri ilə məşvərət etmiş və Əbu Bəkr’in verdiyi məsləhəti bəyənib ona əməl etmişdi. Hərbi taktika və planlaşdırmalarda da məşvərət edərdi və rəyini dəyişərdi. Bədr döyüşündə su quyularının arxasında məkan seçməyə qərar verdikdə səhabəsi Həbbəb bin əl-Munzir bin Cəmuh soruşdu: “Ey Allahın elçisi, bu, Allahın səni yerləşdirdiyi mənzildirmi? Bundan nə qabağa keçə bilərik, nə də arxaya qayıda bilmərik? Yoxsa bu rəy, müharibə və hiylədir?” Bu sualı ilə Həbbəb bin əl-Munzir bu seçimin vəhy yoxsa hərbi taktika olduğunu bilmək istəyir. Allahın elçisi – aleyhissələm – ona “yox, bu rəydir, müharibədir və hiylədir” dedikdə Həbbəb ona su quyularının o biri tərəfindən yer almasını və beləliklə də düşmənin yolunu su quyularından kəsməsini məsləhət görür. Peyğəmbərimiz – aleyhissalətu vassələm – onun bu fikrini bəyənir və qəbul edir.

    Səhih bir hədisdə Allahın elçisi – aleyhissələm – deyir: “Mən sadəcə olaraq bir bəşərəm və siz (konfliktli məsələlərdə) aranızda hökm edim deyə mənə baş vurursuz. Ola bilsin ki, sizdən bəziləriniz öz arqumentini çatdırmaqda başqasından daha bacarıqlıdır. Mən eşitdiklərimə əsasən onun xeyrinə hökm edirəm. Əgər bir kimsəyə qardaşının haqqından kəsib verməklə hökm edirəmsə ondan bir şey götürməsin, çünki onun üçün kəsdiyim sadəcə olaraq atəşdən bir parçadır.(“Muvatta Məlik”, 4/1040 (2662); “Musnəd Əhməd”, 42/445-446 (25670); “Sahih əl-Buxari” (2680, 6967, 7168); “Sahih Muslim” (1713);)

  Şübhəsiz ki, peyğəmbərimiz – aleyhissalətu vassələm – bu hədisdə müsəlmanlara insanlar arasındakı konflikt və mübahisələrdə çıxardığı qərarlarda xəta edə biləcəyini öyrədir. Bir kimsə özünün haqsız olduğunu bildiyi halda əks tərəfin haqqını əldə etmək üçün arqumentlərini bəzəyərsə və buna əsasən də peyğəmbərimiz onun xeyrinə hökm verərsə onu xəbərdar edir, öz hökmünün başqasının haqqını alıb onun haqqına çevirməkdən aciz olduğunu ifadə edir. İmam Əhməd deyir: “Abdus-Saməd bizə rəvayət etdi; Həmməd bizə Səbit (əl-Bunəni)dən, o da Ənəs’dən belə dediyini rəvayət etdi: “Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – səslər eşitdi və soruşdu: “Bu nədir?” Dedilər: “Xurma ağaclarını mayalandırırlar.” Dedi: “Əgər tərk etsələr, mayalandırmasalar düzələr.” Bunun üzərinə tərk etdilər, mayalandırmadılar və pis meyvə verdi. Peyğəmbər – salləllahu aleyhi va səlləm – soruşdu: “Siz nə olub?” Dedilər: “Sən dediyin üçün onlar tərk etdilər.” Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – dedi: “Əgər bir şey sizin dünya işinizlə əlaqədardırsa siz onu (məndən) daha yaxşı bilirsiz. Dininizlə bağlı bir işdirsə mənə aiddir.” (Musnəd Əhməd”, 20/19 (12544);)

   Bu hədisdən də gördüyümüz kimi peyğəmbərimiz – aleyhissalətu vassələm – dini işlərlə dünyəvi işləri ayırmışdır. Şəkk yoxdur ki, tibb, kənd təsərrüfatı, sənaye işləri, müharibə qərarları dünyəvi işlərə aiddir. əl-Qadi İyad deyir: “Peyğəmbərlərin dünyəvi məsələlər barəsindəki hökmü və rəyləri başqaları kimidir; bəzi işlərdə həqiqətin əksinə inana bilərlər. Bu, onlar üçün eyib deyildir, çünki onların vəzifələri Axirətlə bağlıdır, məşğuliyyətləri şəriətin əmrləri və qadağalarıdır, dünya işləri isə bunun ziddidir. Dünya əhlindən olan başqa insanlar isə bu baxımdan fərqlidirlər; dünya həyatını zahirən bilirlər, Axirətdən isə qafildirlər.(“İkməlul-Mulim bi Fəvaid Muslim”, 7/335;) 

Beləliklə də əgər müasir elmi kəşflərin işığında təvilə tabe olmayan hansısa bir hədisdə dünyəvi mövzu ilə bağlı xəta ilə qarşılaşsaq buna görə hədisi batil hesab etməyimiz üçün bir əsas yoxdur. Sadəcə olaraq həmin dünyəvi bir məsələdə peyğəmbərimizin – aleyhissalətu vassələm – xəta etdiyini qəbul edə bilərik. Amma əgər hədis müasir elmə müvafiq bir mənaya açıqdırsa o zaman o mənada qəbul etməyimiz lazımdır. 

 

Nəriman Hüseyn "Hədislərin Yazılma Tarixi" kitabından bir hissə

Müəllif: 


04-03-2019 07:43:58