Ana səhifə

RAZİ ƏL-CƏSSAS ( رحمة الله ضد )


YazdırSend to friend

   Əhməd b. Əli Əbu Bəkir ər-Razi əl-Cassas əl-Hənəfi (ö. 981)

   Cəssas (رحمة الله ضد) -ci ildə Reydə doğulub. İyirmi beş il burada yaşadı. Bağdada gələnə qədər Reydə keçirmiş olduğu bu iyirmi beş illik həyatı haqqında qaynaqlar hər hansı bir məlumat vermirlər. Gənc yaşda Bağdada gəldi və orada yaşadı. Müəllimi Əbul-Həsən əl-Kərhidən ( رحمة الله ضد ) (6. 951) fiqh oxudu. Onun Bağdaddakı həyatı haqqında da çox bir məlumata sahib deyilik. Ancaq şiddətli qıtlıq səbəbiylə bir dəfə əl-Əhvəzə, bir dəfə də əl-Hakim ən-Nişaburi ilə Nişabura getdi. Bu sonuncu səyahətinə şəxsən müəllimi əl-Kərhi (رحمة الله ضد) icazə vermişdir. Lakin şeyxi, o Nişaburdaykən, Bağdadda vəfat etmiştir. Müəlliminin ölümündən sonra onun yerini alan Cəssas (رحمة الله ضد), Bağdadda elm və fətva ilə məşğul olmuş və davamlı tələbə oxutmuşdur. Hər fani kimi O da 981- ci il tarixində,bazar günü 65 yaşlarında Bağdadda vəfat etmişdir. 

    Cəssasın ( رحمة الله ضد ) təhsil aldığı ustadlar bunlardır:

   1- Əbul-Həsən əl-Kərhi ( رحمة الله ضد ) (874-951). Cəssasın ( رحمة الله ضد ) hər mövzuda özündən bəhs etdiyi və ən çox istifadə edib təsirində qaldığı müəllimi əl-Kərhidir. Geniş elmi sayəsində Hənəfilərin rəisi qəbul edilmiş, müctəhid, zühd və təqva sahibi bir kimsədir. Qazilik etməmiş, amma bir çox elm adamı yetişdirmiş fəzilətli bir alimdir. “Müxtəsər fil-Fiqh”, “əl-Camius-Sağir” və “əl-Camiul-Kəbir” şərhləri, Hənəfilər tərəfindən əsas alınan “üsul qaidələri” (Qəvaidul-Külliyyə)-ni ehtiva edən otuz doqquz qaidəlik təb olunmuş bir də üsul kitabı vardır.

   2- Abdülbaqı b. Qaani əl-Hafiz ( رحمة الله ضد ) (879-962). Cəssasın ən çox hədis rəvayət etdiyi şeyxlərindəndir.

   3- əl-Hakım ən -Nişaburi ( رحمة الله ضد ) (933-1014). Ən-Nişaburi, Hədis və Tarix elmlərində məşhurdur. Cassas ondan Hədis və Hədis Üsulu oxumuşdur. Bir çox əsəri vardır. Ən məşhuru əl-Müstədrəkdir.

   4- Abdullah b. Cəfər b. Faris ən-Nəhvi ( رحمة الله ضد ) ərəb dili qrammatikası və lüğət sahəsində tanınmış bir alimdir. Bununla birlikdə Fiqh və Hədis elmində də qüvvətlidir.əl-İrşad fin-Nəhvi, Əxbarün- Nühat adlı əsərləri yanında daha başqa əsərləri də vardır.

   5- Süleyman b. Əhməd ət-Təbərani ( رحمة الله ضد ) (874-971) Doğru və etiıbarlı bir hədis alımı olub, geniş bir hifzə malikdir. Çox səyahət edən bu alimdən Cassasın İraqda istifadə edə biləcəyi qənaəti vardır.

   6- Əbu Səhl əz-Zəccaci Cəssasın ( رحمة الله ضد ) fiqhdə olan dirayətli müəllimlərindən biridir. Nişaburda vəfat etmişdir. Əbu Səhl əz-Zəccaci “Kitabür-riyad”ı ilə məşhurdur.

    7. Muhamməd Gulam Səhləb ( رحمة الله ضد ) (ö. 956) Qulam Səhləb, lüğət sahəsində böyük alimlərdən olduğu üçün Cəssas ondan sahəsi ilə əlaqədar rəvayətlər etmişdir.

   8. Əbu Əli əl-Farisi ( رحمة الله ضد ) (6. 987). Ərəbcə sahəsində zamanının ən böyük alimlərindəndir. Çox gəzmiş, bir çox alimlə görüşmüş onlardan elm almış, özü  də bir çox  tələbə yetişdirmiş və qiymətli əsərlər yazmışdır.

   İmam Cassas (رحمة الله ضد) hər biri öz sahəsində böyük bir qiyməti olan bir çox müəllimdən istifadə etmiş və özü də elm və mədəniyyətdə təmayüz etmə imkanı tapmışdır. Bu səbəbdən Pezdevi, Səraxsi, Amidi kimi alimlər, onun üsula dair yazdığı bu əsərindən böyük ölçüdə istifadə etmişlərdir. Bu əsərin bir əl yazması, Qahirə Yazmalar İnistitutundadır.

   Müctəhid mərtəbəsinə yüksəlmiş, qüdrətli və hər tərəfli bir alim olan Cəssas, daha çox özünü Fiqh, Fiqh Üsulu, Hədis və Təfsir sahələrində verdiyi əsərləriylə qəbul etdirmiş və təsirini zamanımıza qədər davam etdirmişdir. Cəssas, Hənəfi fəqihlərinin ən məşhur olanlarından biridir. Bu məşhur fəqih haqqında Xatib əl-Bağdadi   ( رحمة الله ضد ) deyir: “Zamanında Hənəfi məzhəbinin rəisi olub, zühd və vəra’da məşhur idi. Ona dəfələrcə qazilik təklif edildi, ancaq qəbul etmədi.”

   Muhamməd bin Abdülbaqi   ( رحمة الله ضد ) isə: “Cəssas Hənəfi məzhəbi imamlarından və Nişəbur’un hədisdə hafiz olan alimlərindəndir” demişdir. Ayrıca onun müctəhid olduğu xüsusu da ittifaqla qəbul edilmiş lakin müctəhidliyinin dərəcəsi haqqında ittifaq edilməmişdir. Taşköprüzadə  ( رحمة الله ضد ) “Tab aqatül-Füqaha” adlı əsərində Cəssası qədən yəni Təxric əhlindən saymışdır. Buna qarşılıq olaraq Ömər Nəsuhi Bilmən ( رحمة الله ضد ) Ömər Rıza  Kəhhalə, Əbu Zəhra vs. kimi alimlər bu fikirə şiddətlə qarşı çıxaraq Cəssasın Hənəfi fəqihləri arasında təmayüz etmiş olan digər müctəhidlərin fikirlərinə də bələd olduğunu, fiqhi məsələlər haqqında uzun-uzun tədqiqatlar apardığı,müctəhidlərin o mövzudakı fikirlərini ayrı-ayrı yazdığını, bunların dəlilləri sənədləriylə birlikdə bildirdiyini, əsərlərinin dəyərinin də göz önünə alaraq onun “Məzhəbdə Müctəhid” olduğunu bildirərlər.

   Cəssasın həyatından bəhs edən əsərlər, onun müəllimi və şeyxi əl-Kərhinin yolunda getdiyini, zühd və təqvada onu izlədiyini yazır.

   Heç vəzifədə olmayan, yəni  qazılıq etmədən yalnız dərs oxudan Cassasın bir çox, hətta saysız-hesabsız tələbəsi vardır ki, onlardan bəziləri bunlardır.

   1. Əbu Bəkr əl-Xərəzmi   ( رحمة الله ضد )

 (ö.1012 ). Fətvalarının məqsədə uyğun olması və gözəl dərs verməsi ilə tanınmışdır.Qazilik qəbul etmədiyi kimi hədiyyə də qəbul etməzdi.

   2- Əbu Abdillah Muhamməd b. Yəhya əl-Cürcani   ( رحمة الله ضد ). “Tərcih əhlindən” qəbul edilmiş olan bu fəqih, məşhur əl-Qudurinin müəllimidir. “Tərcihi Məzhəbi Əbi Hənifə” adlı əsəri vardır.

   3- Əbu Cəfər ən-Nəsəfi   ( رحمة الله ضد ) (ö. 1023). Müəllimi Cəssas kimi zühd və təqva sahibi olub, iffətli bir fəqih idi. Məqsədə uyğun görüş və möhkəm bir elmə sahib idi. “ət-Taliqat fil-Xilaf” adlı əsəri məşhurdur.

   4- Əbul-Hüseyn əz-Zəğfərni    ( رحمة الله ضد ).əl-Hidayədə tez-tez adı çəkilən bir alımdır və Cəssasın tələbələrindəndir.

   5- Muhamməd b. Əhməd əl-Vasiti əl-Qəməri   ( رحمة الله ضد )(ö. 1026) İraqlıdır. Vasıtdə qaziliyi etmişdir.

   6- Əbu Cəfər əl-Ustruşəni   ( رحمة الله ضد ) (6. 1009). Cəssas və Muhamməd əl-Fadldan elm öyrənmiş olan əl-Ustruşəni, əd-Dəbusinin müəllimidir. "əz-Ziyadat" adlı bir əsəri vardır.

   7- Əbul-Fərəc, Əhməd b. Muhamməd b. Ömər. İbnül-Məsləmə   (رحمة الله ضد) adıyla tanınır.

Böyük alim Cəssas, bir çox əsər yazmışdır. Bunların çoxu Furu Fiqhə aiddir və bu əsərlərdən bir qisimi bizə qədər gəlmişdir. Bir qisimının də yalnız adları məlumdur.

   Bizə qədər gələn əsərləri bunlardır:

    a- Şərhi müxtəsərit-Təhavi. Nəşr edilməyən bu əsərin Süleymaniyə Kitabxanası No: 717 də yazma bir nüsxəsi var.

   b- Şərhi Ədəbil-Qadi lil-Xəssaf.

   c- Müxtəsəri İxtilafil-Füqaha. Bu əsər Tahavinin böyük bir əsərinin müxtəsər hala gətirilmiş şəklidir.

   d- Əhkamul-Quran. Cəssasın bu əsəri, Fiqhi Təfsir sahəsinin ilk nümunəsi olaraq zamanımıza qədər gəlmiş olan Fiqh, Üsulu-Fıqh, Xilafiyyat baxımından dəyəri böyük olan bir kitabdır. Qiymətinə və şöhrətinə görə əl yazmaları və nəşri çoxdur. Əsərdə ayələr sırayla ələ  alınaraq bunlardan yalnız əhkamla əlaqədar olanlar təfsir edilmiş, "Fiqhi məsələlər haqqında uzun uzadıya tədqiqlər edilmiş,müctəhidlərin mövzu ilə əlaqədar fikirləri yazılmış,bunların dayandıqları dəlilləriylə  və sənədləriylə birlikdə verilmişdir."

    e- “Usulül-Fiqh (əl-Fusul fil-Üsul). Hənəfi məzhəbinin bizə qədər gəlmiş olan ilk Fiqh Üsulu kitabıdır. Bu əsər yalnız bir Hənəfi üsul kitabı deyil, eyni zamanda digər məzhəb müctəhidlərinin fikirlərinə də yer verilmiş bir xilafiyyat, yəni məzhəblər arası müqayısəli bir hüquq kitabıdır.

Muxtasar-i Kərhi

Şərh-i Muxtasar-ı Tahavi

Şərh-i Cami’i Muhamməd bin Həsən

Şərh-i əsma-il hüsna

Ədəb-ul-kada

Kitab-ü ilham-ül-Qur’an

Kitab-ü cəvabat-il-məsail.

Müəllif: 


19-01-2019 05:02:56