Ana səhifə

Üç Ayların Önəmi?


YazdırSend to friend

1- Rəcəb ayı

    Hz. Peyğəmbər (s.a.v) belə buyurmuşdur: "Zaman, dönüb dolaşıb Allah Təalanın göyləri və yeri yaratdığı günkü (ilk) görünüşünə qovuşdu. İl, on iki aydır. Bunlardan dördü haram (aylar)dır ki, üçü dalbadal gəlir. (Bunlar) Zülka'de, Zilhiccə və Məhərrəm`dir. (Dördüncüsü isə) Cumada (Cumâdə'l-ûlâ və Cumâdə'l-âxirə) ilə Şa'ban arasındakı Rəcəb-i Mudar'dır. " [el-Buxari, "Təfsir", 9; "Bəd'u'l-xəlq", 3; Müslim, "Kasâmə", 29; Əbu Davud, "Mənâsiq", 67; Əhməd b. Hənbəl, "əl-Müsnəd", V, 37, 73.]

   Rəcəb ayının "haram aylar" arasında sayılması ona şübhəsiz müəyyən bir xüsusiyyət qazandırmaqdadır. Çünki Qur'an'da belə buyurulmaqdadır:

"Göyləri və yeri yaratdığı gündəki yazısına görə Allah qatında ayların sayı on ikidir. Bunlardan dördü haram aylardır. Məhz bu, doğru hesabdır .. " [9 /ət-Tövbə, 36.]

   Bu ayədə zikr edilən "haram aylar", yuxarıdakı hədis-i şərifdə açıqlanmış və bunlar arasında Rəcəb ayı da zikr edilmişdir.

   Bu ayədə keçən və tərcüməsini "doğru hesab" olaraq verdiyimiz "əd-dînu'l-qayyim" ifadəsi haqqında əl-Beydavi və əz-Zəməxşəri belə demişlər:

   "Yəni bu dörd ayın haram ay edilməsi "əd-dînu'l-qayyim" dir ki bu, Hz. İbrahim və Hz. İsmail'in (ikisinə də salam olsun) dinidir. Ərəblər da bunu o ikisindən bizə təvarus (miras) etmişdir. " ["əl-Kəşşaf", II, 261; "Təfsiru'l-Beydavi" (Şeyxzadə haşiyəsi ilə birlikdə), II, 432.]

    İlk dövr müfəssirlərindən Qatədə və əl-Fərra da, yuxarıdakı ayənin davamında keçən "Artıq o aylarda nəfslərinizə zülm etməyin" ifadəsi haqqında belə demişlər:

    "Hər nə qədər zülm etmək hər zaman üçün qadağan edilmiş bir şey olsa da, bu ayədəki  "o aylar "ifadəsindən məqsəd" haram aylar" dir. Qur'an'da bu aylar xüsusilə zikr edilməklə, bu ayları təşrif (şərəf) və təzim (hörmət) olaraq onlarda zülm qadağan edilmişdir. "  [Əbu Hayyan, "əl-Bahru'l-Muhît", V, 415.]

    Həmçinin əz-Zəməxşəri, yuxarıda zikr etdiyimiz "Artıq o aylarda nəfslərinizə zülm etməyin" ifadəsinin, haram aylara aid olduğunu söyləmişdir. ["əl-Kəşşaf", e.y.]

    Yenə yuxarıda adı keçən Qatədə belə demişdir:

"Haram aylarda saleh əməl işləməyin mükafatı (digər aylarda işlənənlərə görə) daha böyükdür. Hər nə qədər digər zaman və hallarda da zülm işləmək böyük bir günah olsa da, bu aylarda edilən zülmün günahı daha böyükdür. "[ət-Təbəri, "Câmiu'l-Bəyân", VI, 366.]

    "Sənə haram ayı, yəni onda savaşmağı soruşurlar. Də ki: "O ayda savaşmaq böyük bir günahdır ..." [2/əl-Bəqərə, 217] ayəsindəki "haram ay" təbirindən məqsədin Rəcəb ayı olduğunu əl-Bəğavi kimi müfəssirlər söyləmişlər. ["Təfsiru'l-Bəğavi", I, 190.]

   Xülasə yuxarıdakı ayədə, haram aylara hörmət göstərməyə və bu aylarda günah işləməməyə diqqət etməyə təşviq vardır. [ən-Nablusi, "Fedailu'ş-Şuhur və'l-Əyyâm", 22.] Rəcəb ayı da bunlardan olduğuna görə, bu aya da hörmət göstərməli, onda günah işləməməyə və nə şəkildə və kimə qarşı olursa olsun zülm etməməyə diqqət göstərməlidir.

    Rəcəb ayının fəziləti haqqında söylənməsi lazım olanlar bunlardan ibarət deyildir. İbn Həcər, "Təbyînu'l-Acəb bimə Vərədə fi Fadi Rəcəb" adlı əsərində Rəcəb ayının fəziləti ilə əlaqədar rəvayətləri bir yerə toplamış və belə demişdir: "Rəcəb ayının fəziləti və bu ayın hamısında və ya bir qismində oruc tutmaq ilə əlaqədar rəvayətlər, bir qisimi zəif , digər qismi uydurma olmaqla iki qisimdir.[Baxın. əl-Leknəvî, "əl-Âsâru'l-Merfû'a", 58-9.]

   Ənəs b. Mâlik`dən (r.a) belə rəvayət edilmişdir:

"Rəcəb ayı girdiyində Hz. Peyğəmbər (s.a.v) belə deyərdi: "Allahım! Rəcəb və Şaban'ı bizə mübarək et və bizi Ramazana çatdır. " [Əbu Nu'aym, "Hilyətül-övliya" da və əd-Deyləmi, "Musnedu'l-Firdevs" də rəvayət etmişlər. Ancaq isnadında zəiflik vardır. Baxın. əl-Münâvî, "Feydu'l-Qadir", IV, 18.] 

    Hər nə qədər sənədində zəiflik var isə də bu hədis, Rəcəb ayının fəziləti haqqında rəvayət edilənlər içində etimada ən çox layiq olandır. İbn Həcər, yuxarıda zikr etdiyimiz əsərində bu hədisi, Rəcəb ayı haqqında varid olan zəif rəvayətlər arasında zikr etmişdir.

    Xalq arasında məşhur olan, "Rəcəb Allah'ın ayıdır; Şaban mənim ayımdır; Ramazan isə ümmətimin ayıdır" şəklindəki hədisi, əl-Hasanu'l-Basrî'nin, aradakı səhabə raviyi keçərək birbaşa Hz. Peyğəmbər (s.a.v)'dən nəql etdiyi bir rəvayətdir ki, Hadis Usulü'ndə belə rəvayətlərə "mürsəl" deyilir. Hədis imamları, əl-Hasanu'l-Basrî'nin mürsəl rəvayətlərinin zəif olduğunu söyləmişlər.

    Eyni hədisin mürsəl olmayan bir digər variantı da vardır. Ənəs b. Malik (r.ə) vasitəsi ilə gələn bu rəvayət də zəifdir. [İbn Qayyim, "əl-Menâru'l-Münif", 95.]

Rəcəb ayına məxsus ibadətlər

    Bəzi təqvim yarpaqları və əhil kəslər tərəfindən yazılmamış olan "Namaz Xocası", "Dua Kitabı" növündən kitablar vasitəsiylə xalq arasında Rəcəb ayına məxsus namaz, oruc, sədəqə və ümrə ibadətləri olduğunu deyən bir çox rəvayətə rast gəlinməkdədir. İndi bunların vəziyyətlərini ələ alaq:

    Rəcəb ayının ilk gecəsi və ya hər hansı bir gecəsi müəyyən bir namaz qılmağa təşviq edən hədislər uydurmadır. [Əli əl-Qari, "əl-Masnû '", 259; əl-Leknəvî, "əl-Âsâru'l-Merfû'a", 58 vd .; əş-Şövqəni, "əl-Fevâidu'l-Mecmû'a", 47.]

 Rəqaib və Mirac gecələrinə məxsus ibadətlər

   Rəcəb ayının ilk cümə gecəsi -ki "Rəqaib Kandili" olaraq anılmaqdadır- müəyyən bir namaz qılmağa təşviq edən hədislər arasında da Hz. Peyğəmbər (s.a.v)'dən sağlam yollarla gələn bir rəvayət yoxdur. (İbn Rəcəb, "Letâifu'l-Ma'ârif", 131.)

    Həmçinin Rəcəb ayının 27-ci gecəsi olduğu qəbul edilən Merac gecəsi edilən ibadətlər mövzusundakı rəvayətlərin vəziyyəti də belədir. Əsasən bu gecənin zamanı haqqında ixtilaf vardır. Bu gecənin Rəcəb'in 27-olduğunu söyləyənlərlə yanaşı Rəbiü'l-əvvəl'də, Rəbiü'l-âxir'də, Zül-hiccə'də və Şəvval'də, hətta Ramazanda olduğu da söylənmişdir. Üləmadan bəziləri Rəcəb'in 27-olduğunu söyləyən görüşü qüvvətli qəbul etmişlər. (əl-Kastallânî, "əl-Mevâhibu'l-Lədünniyyə", I, 274-5.)

    Bu gecəyə məxsus hər hansı bir ibadət səhih olaraq nəql edilmiş deyildir. Bununla birlikdə əl-Ləknəvî belə demişdir: "Bu halda Rəcəb ayının 27-ci gecəsinin və həmçinin Mirac hadisəsinin baş verməsi haqqında irəli sürülən digər gecələrin, çox ibadət edilərək əhya edilməsi müstəhəbdir. Bu gecənin necə əhya ediləcəyi isə qulun istəyinə buraxılmışdır. Bu mövzuda nəql edilən hədislər arasında etimada layiq olanı yoxdur; bunların hamısı uydurmadır. Eyni şəkildə bu gecəni təqib edən günün də oruclu keçirilməsi müstəhəbdir. Bu gün tutulacaq oruc haqqında gələn rəvayətlər də səhih deyildir ... " [əl-Leknəvî, a.k.ə., 77.]

    Eyni şəkildə Rəcəb ayında, bu aya məxsus xüsusi bir oruc tutmağın fəzilətinə dair də nə Hz. Peyğəmbər (s.a.v) 'dən, nə də Sahabə'dən (Allah onlardan razı olsun) gəlmiş səhih bir rəvayət yoxdur.  (İbn Rəcəb, a.k.ə., e.y.)

   Bu mövzuda səhih olaraq Tabeninin böyüklərindən Əbu Qılâbə'nin belə bir sözü nəql edilmişdir: "Cənnətdə, Rəcəb ayında oruc tutanlara məxsus bir köşk vardır." Əl-Beyhəqi bu söz haqqında belə deyir: "Əbu Qılabə Tabiun`un böyüklərindəndir və onun kimi birisi belə bir sözü, özündən əvvəlkilərdən gələn bir nəql (dəlil) olmadan söyləməz. " (İbn Rəcəb, a.k.ə., e.y.)

   Bununla birlikdə Hz. Peyğəmbər (s.a.v) 'dən, "haram aylar" da oruc tutmağa təşviq edən səhih rəvayətlər nəql edilmişdir. Əbû Davûd və İbn Mâcə tərəfindən nəql edilən bu rəvayətlərə istinadən Səhabə və Sələf'dən İbn Ömər (r.ə), əl-Hasanu'l-Bəsri və Əbu İshaq əs-Səbî'î kimi bu ayda oruc tutan kimsələrin olduğu bilinməkdədir. (İbn Rəcəb, a.k.ə., e.y.)

    Ancaq bu vəziyyət, Rəcəb ayının hamısında oruc tutmağın fəzilətini ifadə etməz. Çünki Sahabə'dən İbn Abbas və İbn Ömər (r.anhuma), Rəcəb ayının bəzi günlərində oruc tutmuş, bəzi günlərində isə tutmamışlar. (İbn Rəcəb, a.k.ə., 132)

    Müctəhid İmamlar'dan Əhməd b. Hənbəl, Rəcəb ayının hamısını oruclu keçirməyi xoş qarşılamamış və bu aydan bir-iki günü oruçsuz keçirməyi uyğun görmüşdür. İmam əş-Şâfi'î də -Ramazan istisna olmaqla- sadəcə Rəcəb ayının əvvəlindən axırına kimi oruclu keçirilməsini məkruh saymış və nafilə olaraq bu ayla yanaşı -Şaban ayı kimi-bir digər ayı da oruclu keçirməyi təşviq etmişdir. (İbn Rəcəb, a.k.ə., e.y.) Həmçinin Süfyan əs-Sevrî də belə demişdir: "Haram aylarda oruc tutmaq mənə sevimli gəlir."  (İbn Rəcəb, a.k.ə., 131)

    Beləcə məlum olur ki, doğru olan, Rəcəb ayının hamısını oruclu keçirməkdənsə, bir-iki gün oruc tutmamaqdır. Əgər bu ayın hamısında oruc tutulacaqsa, Şaban ayı və ya haram aylar kimi başqa aylarda da eyni şəkildə bütün ayı oruclu keçirmək təşviq edilmişdir.

    Rəcəb ayının, haram ayların ən üstünü və xeyir və bərəkətlərin açarı olduğu, bunun üçün də bu ayı boş keçirməyin uyğun olmadığı ifadə edilmişdir. Ancaq bu ayda tutulacaq orucların və qılınacaq namazların, bu aya məxsus olaraq Sünnədə ifadə edilmiş ibadətlər olmadığı bilinməlidir.

2- Şaban ayı

    Üsamə b. Zeyd (r.ə) belə demişdir:

"Rəsulullah (s.a.v), Şaban ayında tutduğu orucu heç bir ayda tutmadı. Ona, "Ya Rəsulullah! Sənin, Şaban ayında tutduğun orucu başqa bir ayda tutmadığını gördüm" dedim. Belə buyurdu: "Şaban, Rəcəb ilə Ramazan arasında insanların qafil olduğu və əməllərin, aləmlərin Rəbbi olan Allah azzə və cəlləyə yüksəldiyi aydır. Mən də əməlimin (Allah Təala'ya) oruclu olduğum halda yüksəlməsini sevirəm."  (ən-Nəsâî, "Sıyâm", 70.)

     Şaban ayının özəlliyi haqqındakı bu hədis, bu aya -eyniylə Əfəndimiz (s.a.v)'in etdiyi kimi- xüsusi bir əhəmiyyət verməyimiz üçün kifayətdir. Bu səbəbdən bu ayı da əhya etməyə səy göstərməli və hədisdə işarə edilən qəflətə düşməməliyik. Yaxşı bu ayı necə əhya etməliyik?

Şaban ayına məxsus ibadətlər

    Hz. Aişə (r.anha) validəmiz, -eyniylə yuxarıdakı rəvayətdə keçdiyi kimi- Hz. Peyğəmbər (s.a.v)'in, Şaban ayında tutduğu orucu Ramazan ayı istisna olmaqla başqa bir ayda tutmadığını söyləmişdir. (əl-Buxârî, "Savm", 39, 53; "Libas", 43; "Riqaq", 18; Müslim, "Müsâfirûn", 215, 220, 221; "Sıyâm", 58, 177; ət-Tirmizi, "Kuble", 13; İbn Macə, "Zühd", 28; Əhməd b. Hənbəl, "əl-Müsnəd", II, 231, 350, 496 ...)

    Bu ayın 15-ci gecəsi olan Berat gecəsi haqqında da güclü rəvayətlər var. Bunlardan birində Hz. Peyğəmbər (s.a.v)'in belə buyurduğu nəql edilmişdir:

"Şübhəsiz ki, Allah Təala Şaban ayının orta gecəsi dünya səmasına enər və Bənu Kəlb qəbiləsinin qoyunlarının tükləri ədədindən daha çox sayda insanı (n günahlarını) bağışlayar."  (ət-Tirmizi, "Savm", 38; İbn Macə, "İqamə", 191; Əhməd b. Hənbəl, "əl-Müsnəd", VI, 238.)

     İbn Macə`nin Əbu Musa əl-Əş'arî (r.ə)`dan rəvayət etdiyinə görə Hz. Peyğəmbər (s.a.v) belə buyurmuşdur:

"Şaban ayının orta gecəsi olduqda gecə namaza qalxın, o gecənin gündüzündə də oruc tutun. Çünki Allah Təala o gecə günəş batınca dünya səmasına enər və ta ki günəş doğana qədər "Bağışlanma diləyən yoxmu, bağışlayım? Ruzi istəyən yoxmu, ruzi verim? (Bir dərdə) mübtəla olan yoxmu, afiyət verim? ... "  buyurur." (İbn Macə, "İqamə", 191)

(Bu rəvayətlərdə zikr edilən "Allah Təala'nın dünya səmasına enməsi" mövzusu, yuxarıdan aşağıya enmək olaraq anlaşılmamalıdır. Burada ya Allah Təala'nın, rəvayətdə keçdiyi kimi nida edən bir mələk göndərməsi məcazi olaraq bildirilməkdə və ya Allah Təalanın, rəhmət və ruzi qapılarını sonuna qədər açdığı ifadə edilməkdədir.)

    Ayrıca bu mövzuda Hz. Əbu Bəkir, Hz. Əli, İbn Ömər, Əbu Sələbə, Osman b. Əbil-As və Muaz b. Cəbəl (Allah hamısından razı olsun) kimi Səhabələrdən gələn rəvayətlər də mövcuddur. Hər nə qədər bu rəvayətlərin bəzilərinin sənədlərində bir sıra qüsurlar olsa da, hamısı bir yerdə qiymətləndirildikdə bu məcmuədən güclü dəlil hasil olur. (İbn Əbi Asim, "Kitabu`s-Sünnə", 222-4. Bu gecənin fəziləti haqqında əl-Kövsəri mərhum da "Məqalət" ində (60-4) müstəqil bir məqalə qələmə almışdır.)

     Qaldı ki, bunlar arasında sənəd etibarilə hər hansı bir qüsur daşımayanlar, yəni səhih olanlar da mövcuddur. (Bu rəvayətlərin ümumi zikri üçün baxın. əs-Səxâvî, "əl-Əcvibetu'l-Mardıyyə", I, 325 vd.)

    Bu gecənin fəziləti səbəbiylə Tabiun'dan Xalid b. Ma'dan, Mekhûl və Loğman b. Amir kimi böyük zatlar bu gecəni əhya etməyə böyük əhəmiyyət verərdilər. [29] Ancaq bu mövzuda onların davranışını təsdiqləməyib, bu gecənin ihyasının bidət olduğunu söyləyənlər də vardır. Atâ, İbn Əbi Müleykə və Hicaz alimlərinin əksəriyyətinin mövqeyi belədir. (İbn Rəcəb, a.k.ə., 152-3.)

   İbn Rəcəb belə deyir: "Bu halda möminin, bu gecə Allah Təalanı zikr etməsi, günahlarının bağışlanması, qüsurlarının örtülməsi və çətinliklərinin aradan qaldırılması üçün dua ilə məşğul olması və bunları etmədən əvvəl tövbə etməsi uyğun olar."  ( İbn Rəcəb, a.k.ə., 154.)

    əl-Leknəvî də, yuxarıda işarə etdiyimiz hədislərin mötəbər-zəiflik vəziyyəti haqqında üləmanın ixtilaf etdiyini bildirdikdən sonra belə deyir: "Bu mövzuda, İbn Həcər əl-Mekkî'nin "əl-İzah vəl-Bəyân"da detallarıyla zikr etdiyi üçün əl-Beyhəqi və daha başqaları tərəfindən nəql edilmiş başqa rəvayətlər də mövcuddur. Bu hədislər Hz. Peyğəmbər (s.a.v)'in bu gecə ibadət və duanı artırdığını, qəbirləri ziyarət edərək ölülər üçün dua etdiyini göstərməkdədir. Bu mövzudakı qövlü və feili hədislərin cəmindən, bu gecə çox ibadət etməyin müstəhəb olduğu aydın olar. " (əl-Leknəvî, a.k.ə., 81.)

Berat gecəsinə məxsus ibadətlər

    Berat gecəsi müxtəlif rükətlərdə və müxtəlif surələr oxumaq surətiylə qılınacaq bəzi namazlar olduğu, "İhyau Ulumid-Din", "Qunyətu't-Talibin" və "Qûtu'l-Qulub" kimi əsərlərdə zikr edilmiş olsa da, hədis alimləri bu namazların Sünnədən bir əsasa dayanmadığını ifadə etmişlər.

    əl-Leknəvî bu mövzuda belə buyurur: "İnsan bu gecə istərsə namaz qılar, istərsə digər ibadətlərlə məşğul olar. Nə miqdarda və necə namaz qılacağı insanın özünə buraxılmışdır; yetər ki Hz. Peyğəmbər (s.a.v) 'in açıq olaraq və ya işarə olaraq mən etmədiyi şəkildə olsun."

   Daha sonra "İhyau Ulumid-Din" dən, bu gecə qılınacaq namazın keyfiyyəti mövzusunda bir nəqli qeyd edər və bunları söyləyər: "Daha əvvəl də bir neçə dəfə ifadə etdiyimiz kimi, bu cür namazların" İhyau Ulumid-Din "," Qûtu'l -Kulûb "və" Qunyətu't-Talibin "kimi Sufiyyə'yə aid kitablarda zikr edilmiş olmasına etibar edilməz. əl-İraq, "Tahrîcu Ahadisil-İhya" da, "Şabanın orta gecəsi namazı haqqındakı rəvayət batildir" demişdir. " (əl-Leknəvî, a.k.ə., 82.)

    əl-Leknəvî daha sonra da bu gecəyə məxsus olduğu deyilən müxtəlif namazlardan bəhs edən bir qisim rəvayətlər zikr edər və bunların əslinin olmadığını söyləyər.

Nəticə

     "Üç aylar" olaraq bildiyimiz Rəcəb, Şaban və Ramazan aylarından, Ramazan ayı və bu ayda idrak etdiyimiz Qədr gecəsi üzərində ayrıca dayanmağa ehtiyac görmədik. Çünki Ramazan ayının və Qədr gecəsinin fəziləti haqqında dəlillər, burada ayrıca bəhs etməyə ehtiyac duymayacaq qədər güclü və qətidir.

     Bu səbəblə biz burada sadəcə Rəcəb və Şaban ayları üzərində -qısaca- durmağa çalışdıq. Gəldiyi nəticə odur ki, bu ayların gərək özləri və gərəksə bu aylarda olan bəzi gecələrə xüsusi bir əhəmiyyət verməyin hər hansı bir qorxusu yoxdur. Bu aylarda və onlarda olan mübarək gecələrdə oruc tutmağın, namaz qılmağın və sair ibadətlərlə məşğul olmağın müstəhəb olduğunu da görmüş oluruq. Ancaq bunu edərkən, haqqında səhih hədis olmayan xüsusi ibadət növlərini, Sünnətlə sabit olmuş kimi qəbul etməməyə diqqət etmək lazımdır. Bunlar arasında zəif bəzi rəvayətlərdə qeydə olunanlarla əməl edərkən də, əməllərin fəzilətləri mövzusunda zəif hədislə əməl edilə biləcəyini söyləyən üləmanın bu görüşünü yaxşı qavramaq lazımdır. Onun üçün burada bu nöqtə haqqında da qısa bir malumat ərz edərək yazını bitirək:

   Alimlər, əməllərin fəzilətləri mövzusunda zəif hədislərlə əməl edilə biləcəyini söyləyərkən bu xüsusların göz qarşısında saxlanılması lazım olduğunu də ifadə etmişlər:

    1- Bu cür rəvayətlərin Hz. Peyğəmbər (s.a.v) 'in hədisi olaraq sabit olmadığını bilmək.

    2- Rəvayətin zəifliyinin şiddətli olmaması. Yəni sənədində yalançı və ya yalançılıqla ittiham edilmiş, yaxud rəvayətlərində çox xəta edən bir ravinin olmaması.

    3- Zəif hədisə istinad edərək əməl edilən xüsusun, Şər'î əsillərə zidd olmaması. (əs-Səxavî, "əl-Kavlu'l-Bədi '", 363 vd.)

    Burada bu xüsusun da bilinməsində fayda görürük: Zəif hədislə əməl edilib edilə bilinməyəcəyi mövzusunda üləma arasında ixtilaf vardır. Bir qisim üləma, zəif hədislə heç bir mövzuda qətiyyən əməl edilə bilməyəcəyini, bir qisim üləma, hər mövzuda qətiyyən əməl edilə biləcəyini söyləyərkən, əksəriyyəti təşkil edən alimlər, halal-haram kimi "ehkam" mövzusunda deyil də, fəzilətlər mövzusunda bu cür hədislərlə əməl edilə biləcəyini söyləmişlər. Ancaq burada, yuxarıda zikr etdiyimiz üç xüsusun göz qarşısında saxlanılması lazım olduğunu də əlavə etmişlər.  (əs-Səxâvî, a.k.ə., 365.)

Əbubəkr Sifil Xoca

Müəllif: 


12-04-2017 04:34:57