Ana səhifə

Muhammed Hamdi Yazır


YazdırSend to friend

(1878-1942) Haqq Dini Qur'an Dili adlı tefsiriyle tanınan son dövr din alimlərindən.

Antaliyanın Elmalı mahalında doğdu. İlk və orta təhsilindən əlavə hafızlığını Elmalı'da tamamlayan Muhamməd Hamdi, təhsilinə davam etmək üzrə dayısı Mustafa Əfəndi ilə birlikdə İstanbula getdi və Kiçik Ayasofya Mədrəsəsi'nə yerləşdi (1895). Beyazıt Camisindəki dərslərinə davam etdiyi Kayserili Mahmud Həmdi Əfəndidən icazət aldı. Bundan sonra müəllimi Böyük Həmdi, özü də Kiçik Həmdi deyə adlandırılmağa başlandı; yazılarında da bu imzanı istifadə etdi. Soyadı qanunu çıxınca atasının kəndinin adını (Yazır) soyadı olaraq aldısa da daha çox doğum yerinə nisbətlə Elmalılı deyə məşhur oldu.

Türkcənin yanında Ərəb və farsca ilə şeir yazacaq qədər üst səviyyədə bir bilgiyə sahib idi. Ancaq yazılarında sadə bir türkcə istifadə etmişdir. Bunlardan əlavə Fransızca da bilməkdədir. "Əl-metalip vəl-mezahip" adında Fransızcadan tərcümə etdiyi bir fəlsəfə tarixi kitabı vardır ..

Məktəb-i Nuvvab'a qəbul oldu və buradan birinciliklə məzun olaraq qazılıq icazəti aldı. 1905-dən etibarən Beyazıt məscidində tələbələrə dərs verməyə başladı və bu xidməti 1908-ci ilə qədər davam etdi. Bu zamanda Şeyhülislamlık'ta Məktubi Qələmi'nə daxil edildi. Bir yandan da Nuvvab'da və Mülküyə məktəbində əhkam-ı evqaf, Mədrəsə-t-ül Vaizin'də fiqh, Süleymaniyyə Mədrəsəsində məntiq dərslərini oxutmağı davam etdirdi. 1908-ci ildə dersiâm oldu. Dövrün məşhur xəttatları Sami Əfəndi və Baqqal Arif əfəndidən xətt dərsləri aldı.

Elmalılı, İslâm ümmətinin ictimai vicdanını itirməsinin böyük fəlakətlərə səbəb olacağını, müsəlmanları Avrupalılaştırmanın bir xəta olduğunu və qurtuluşun Avropanı içimizdə əridib öz dəyərlərimizi qorumaqla mümkün ola biləcəyini yazılarında israrla ifadə etmişdir. Ona görə Qərbin dəyərlərindən deyil elmindən faydalanmaq lazımdır. Çünki insanlar ancaq İslâmî əsaslara bağlı qalmaqla xoşbəxt ola bilərlər. Əsasən insanlıq öz soyunu davam etdirə bilmək üçün bir gün mütləq İslâmiyət'i mənimsəməyə məcbur qalacaq və gələcəkdə İslâm dini daha yaxşı anlaşılıb tətbiq ediləcəkdir

Muhamməd Hamdi, İslâmî elmlərdə dərin bələd olmasından əlavə fəlsəfi düşüncə və müsbət elmlər sahəsində də sağlam bir anlayışa sahib idi. Necə ki dini narahatlıqlarla müsbət elmlərin önünə əngəl qoyulmaması lazım olduğunu israrla müdafiə etmişdir. Dini, öz arzularıyla yaxşılıq edəcək və kamilliyə çatacaq insanlar yetişdirən bir təhsil müəssisəsi və ya insanları öz istəkləriylə təbiətdə müşahidə edilən zərurət və təzyiqlərin üstünə yüksəldəcək olan bir hürriyyət yolu olaraq görür.

Elmalılı'ya əsl şöhrətini qazandıran əsəri Haqq Dini Qur'an Dili adlı məşhur təfsiridir. Ona görə Qur'an-ı Kərim heç bir dilə haqqıyla tərcümə edilə bilməz. Ehtiva etdiyi mənaları kəşf etmək çox çətin olmaqla birlikdə Qur'an'ı təfsir edə bilmək üçün sözlərin həqiqi mənasını təyin etmək, ləfz və məna baxımından əlaqəli olan sözlər arasında əlaqə qurmaq, ləfzlərin yer aldığı mətnin ümumi kompozisyasını nəzərə almaq və nəticədə nəzərdə tutulan əsl məna ilə ikinci mənaları ayırd etmək lazımdır.

Üç dörd il fasiləsiz fəlsəfə ilə məşğul olan Muhamməd Hamdi, Qərbli bəzi yazarların məntiq və fəlsəfə kitablarını tərcümə etmək, pozitivizm, materializm və təkamül nəzəriyyəsi başda olmaq üzrə müxtəlif fəlsəfi sistemləri tənqid etməklə fəlsəfədə də söz sahibi bir alim olduğunu göstərmişdir. Məlumatlar arasındakı əlaqələri təşkil edərək mütləq sintez aparmağı önəmli görən Elmalılı, digər mütəfəkkir və alimlərdən müstəqil olaraq düşünə bilməsi və onları bəzən tənqid edərək fərqli görüşlər ortaya qoyması baxımından müsəlmanların təfəkkür həyatının canlanmasına öz töhfəsini vermişdir.

 



04-03-2017 05:22:47