Ana səhifə

Səcdə ayəsi haqqında...


YazdırSend to friend
Sual Detayı: 
Salam. Namazın axırında səcdə ayəsi oxumaq olar?
Cavab: 

Və aleykum Salam. 

Bəli, istər namazda istər namaz xaricində səcdə ayəsi oxuna bilər.

TİLAVƏT səcdəsi, SƏCDƏ Ayələri

Qurandakı bir səcdə ayəsini oxuyan vəya dinləyən müsəlmanın etməsi vacib olan səcdə.

Tilavət, ərəbcə bir məsdər olub; oxuma, xüsusilə Quran-ı Kərimi oxuma mənasına gəlir. Qurandakı bir səcdə ayəsini oxuyan vəya dinləyən ağlı yerində olan, həddi-büluğ yaşında bir müsəlmanın bir dəfə səcdə etməsi vacibdir. Səcdə ayəsinin tərcüməsini oxuyan vəya dinləyən kimsə də səcdə etməlidir.

Quran-ı Kərimdəbelə buyurulur: "Onlara nəolub ki, iman gətirmirlər və onlara Quran oxunduqda səcdəetmirlər" (əl-İnşiqaq, 84/21). Bir kimsəancaq vacib olan işi etməməkdəötəri kötülenir. Digər tərəfdən bu səcdənamazda edilən səcdəolub, namaz səcdəsi kimi vacib hökmünətabe olur.

Allah elçisi belə buyurmuşdur: "Quranı oxuyan və dinləyənə səcdə etmək vacibdir" (Buxari, Sücud, 10; Zeylaî bu hədis üçün qərib demişdir. Bax. Nəsbu'r-Râyə, II, 178). Hədisin mənası mütləq olub, dinləmək istəyəni də istəməyəni də içinə alır.

Hənəfilər xaricindəki üç məzhəbə görə tilavət səcdəsi sünnədir. Zeyd b. Sabit (ra) belədemişdir: "Hz. Peyğəmbərə Nəcm surəsini oxudum və bizdən heç bir kimsə səcdə etmədi" (Buxari, Sücud 6; Müslim, Məsacid, 106; Tirmizi, Cümə, 52; Nəsai, İftitah, 50; əş -Şövkanî, Nəylül-Əvtar, III, 101). Digər tərəfdən Hz. Ömərin, ən-Nəhl müddətindəki səcdəayəsini oxuduqdan sonra camaatı səcdə edib etməməkdə sərbəst buraxmışdır. O, belədemişdir: Allah bizə səcdə etməyi fərz buyurmamışdır. Ancaq özümüzdən istəsək edərik "(əş-Şövkani, age, III, 102).

Tilavət səcdəsi bu səbəblərləvacib olur:

1. Səcdəayəsini oxumaq. Oxuyanın qulaqları eşitməsəbeləsəcdəlazımlı olur.

2. Oxunan səcdə ayəsini eşitmək vəya dinləmək. Eşitmək qəsdsiz, dinləmək isə qəsdən olur.

3. Bir imama tabe olmaq, İmama tabe olan kimsə imamın oxuduğu səcdəayəsini eşitməsə belə tilavət səcdəsi edər. Çünki günorta namazı kimi gizli oxunan bir namazda imam oxuduğu səcdəayəsindəötəri səcdə etsə camaat dəözünətabe olar.

Bu səcdənin edilişi belədir: tilavət səcdəsi niyətiylə əllər qaldırılmadan "Allahu əkbər" deyilərək səcdəyə varılar, səcdədə üç dəfə"Sübhanə Rabbiyəl-alə(Ən uca olan Rəbbimi bütün nöqsan sifətlərdən tənzih edirəm)" deyilər. Bundan sonra "Allahu əkbər" deyilərək səcdədən qalxılır. Tilavət səcdəsinin rüknü, Allah Təalanı təzim üçün üzü yerə qoymaqdır. Ancaq namaz halında rüku vəxəstələr üçün ima (eyham) da bu səcdə yerinə keçər.

Bu səcdəüçün dəstəmazlı, təmiz, övrət yerləri örtülü və qibləyə yönəlmiş olmaq şərtdir.

Tilavət səcdəsini ayaqdan enməklə və bu səcdədən qalxarkən ayağa qalxılması vəbu şəkildə ayağa qalxarkən "Gufrânəkə Rəbbəna və İleykəl masir (Ey Rəbbimiz! Sənin bağışlamağını gözləyirik. Son dönüş Sənədir" deyilməsi müstəhəbdir. Tilavət səcdəsinə varılarkən və qalxarkən alınan təkbirlər dəmüstəhəbdir. Əsl səcdəisəvacibdir .

Hənəfilərə görə namaz xaricində oxunan səcdə ayəsindən ötəri ediləcək səcdənin zamanı naməlum olub geniş zaman içində edilə bilər. Ancaq üzrsüz olaraq gecikdirmək məkruhdur. Əbu Yusufa görə bu səcdə namaz xaricində də cəld edilməsi vacibdir. Quran oxuyanın insan olması, oyanıq olması və ağıllı olması lazımdır. Buna görə oxuyanın cünub heyzli və nifas halında olması, kafir vəya müməyyiz (yaxşını pisi ayıra bilən) uşaq olması, yaxud sərxoş olması bu hökmü dəyişdirməz: Çünki bunların bu oxuyuşları səhih bir oxuyuşdur. Müsəlman olan bir cünub və ya sərxoş da oxuyacağı vəya eşidəcəyi bir səcdə ayəsindən ötərisəcdə ilə vəzifəli olar. Təmizlik və ayıq halında bu səcdəni etmələri lazımdır.

Ancaq bir kimsə səcdə ayəsini tutuquşu kimi öyrədilmiş bir quşdan vəya səsyazma cihazından yaxud səs əks-sədası olaraq dinləsə səcdə etməsi lazım deyil. Yenə səcdə ayəsi yatan, bayılmış olan vəya ağıl xəstəsi olan, yaxud müməyyiz (yaxşnı pisi ayıra bilən) olmayan uşaqdan eşidilsə, ən möhkəm görüşə görə tilavət səcdəsi lazım deyil. Bu sayılanlardan şikayət gücü olmadığı üçün bu oxuma sağlam bir oxuma sayılmaz. Ancaq sağlam görülən bir görüşəgörə, özünə səcdə ayəsinin oxunduğu xəbər verilən yatan kimsəyə də tilavət səcdəsi vacib olar.

Lakin ay halında və lohusa olan bir qadına nə oxuyacağı və nə də eşidəcəyi bir səcdə ayəsindən ötəri tilavət səcdəsi vacib olmaz. Çünki bunlar bu halda namaz iləöhdəlikli deyillər.

Səcdə ayəsini səsgücləndiricidən dinləmək, oxuyandan dinləmək kimidir. Radio və televiziyadan dinlənilən səcdə ayəsi dəsəs gücləndiricindən (dinamikdən) dinləməyəbənzər. Çünki səsin tel(elektrik xətti) vasitəçiliyi ilə çatması ilə səs dalğaları vasitəsi ilə radio olaraq dərhal çatması arasında bir fərq görülmür. Yalnız oxuyanla dinləyən arasında bir məkan fərqi düşünülür. Çatan səs əks-səda xüsusiyyətində deyildir. Bant (öncədən lentə alınaraq daha sonra göstərilən görüntü) yayınında da ehtiyat olaraq edilməlidir. Çünki çox vaxt bant və ya canlı yayınını ayırmaqda çətinlik vardır.

Namaz əsnasında oxunacaq səcdə ayəsi üçün tilavət səcdəsi dərhal vacib olur. Çünki bu namazdan bir parça olmuşdur, namaz xaricində qəza oluna bilməz.

Səcdə ayəsi namazda qiyam halında oxunsa, əgər bundan sonra üç ayədən çox oxunmayacaqsa namaz üçün ediləcək rüku vəya səcdələrlə, bu tilavət səcdəsi dəyerinəyetirilmiş olur. Tilavət səcdəsinə niyyət edilib edilməməsi, nəticəni dəyişdirməz. Ancaq üç ayədən çox oxunacaq isəbu səcdə ayəsindən ötəri dərhal müstəqil olaraq rüku vəya səcdə edilməsi gərəkdir. Səcdə edilməsi daha fəzilətlidir. Bu vəziyyətdə namazın rüku və səcdələriylə bu tilavət səcdəsi düşməz.

Səcdə ayəsini namazın içində oxuyan kimsə, istəsə oxuyacağı ayələrin miqdarına baxmadan dərhal "Allahu əkbər" deyərək tilavət səcdəsinə çatar. Tilavət səcdəsi niyyəti yalnız rükuya çatması da kifayətdir. Bundan sonra yenidən ayağa qalxar, bir neçə ayə daha oxucu, ondan sonra namazın rükusuna və səcdələrinə gedər. Namazına davam edər. Əgər bir surəni bitirmişdirsə, başqa bir surədən bir neçə ayəo xuyar. Çünki tilavət səcdəsindən qalxar qalxmaz bu şəkildə bir neçə ayə oxumadan rüku və səcdəyə varmaq məkruhdur.

Namazın xaricində isə yalnız rüku etmək surətiylə tilavət səcdəsi əda edilmiş olmaz. Çünki Allaha təzim namaz xaricində rüku ilə edilmiş ola bilməz.

Camaatla namazda imam da rüku ilə tilavət səcdəsinə niyyət etməməlidir. Çünki camaat, fərqində olmayaraq, bu niyyəti tərk edər və tilavət səcdəsi onlardan düşməz. Bu vəziyyətdə, imamın salamından sonra camaatın tilavət səcdəsi edib, bundan sonra təkrar təşəhhüddə olmaları lazımdır ki, bunu hər kəs edə bilməz.

Səcdə ayəsi bir namazda birdən çox yerdə oxunsa sağlam görüşə görə bir tilavət səcdəsi kifayətdir. Çünki məclis birdir. Ayrı-ayrı rükətlərdə səcdə ayəsinin təkrarlanması da hökmü dəyişdirməz. Bu görüş Əbu Yusufa görədir. İmam Məhəmmədə görə, dəyişik rükətlərdə oxunsa məclis dəyişmiş sayılacağı üçün səcdə ayəsinin sayı qədər tilavət səcdəsi lazımdır.

İmam səcdə ayəsini oxuyub, səcdəyə çatanda, camaat imamın rüku və səcdəyə çatdığını zənn edərək rüku və səcdəyə varsalar, bununla namazları pozulmaz, lakin bir səcdə daha etsələr fasid olar.

İmamın cümə və bayram namazları ilə gizli oxunan namazlarda səcdə ayəsini oxuması məkruhdur. Çünki camaatın yanılmasına yol aça bilər. Ancaq səcdə ayəsi qiraət sonuna rast gəlsə bu qorxu qalxar. Bu vəziyyətdə də imamın bu namazın rükusu ilətilavət səcdəsinə niyyət etməməsi lazımdır.

Bir kimsə namaz qılarkən rüku, səcdə və ya oturuş halında səcdə ayəsini oxusa, yaxud imama tabe olduğu halda onun arxasında səcdə ayəsini tilavət etsə nə özünə və nə də imama uyan digər camaata tilavət səcdəsi vacib olmaz. Çünki namaz qılanlara bu yerlərdə qiraət yasaqlanmışdır, bunların qiraəti hökmsüzdür. Lakin bu oxuyuşu çöldən eşidənlərə tilavət səcdəsi lazım gəlir.

Səcdə ayəsini, hazır olanlar səcdə üçün hazırlıqlı olsalar açıqdan, hazır deyil isələr gizlicə oxumaq müstəhəbdir. Bunda camaata qarşı bir şəfqət vardır.

Bir müddət oxunub, içindən səcdə ayəsinin atlanması məkruhdur. Yalnız səcdə ayəsinin oxunub, digər ayələrin oxunmamasında isə bir kərahət yoxdur. Ancaq səcdə ayəsi iləbirlikdə bir vəya bir neçə ayənin də oxunması müstəhəbdir. Səcdə ayəsi oxunduqda, dərhal səcdə edilməsi mümkün olmadığı təqdirdə oxuyan və dinləyənin "Səmi'nâ vəata'nə, gufrânəkəRabbənə və ileykəl-masir" demələri müstəhəbdir.

Səcdə ayəsinin təkrarlanması:

Bir məclisdə səcdə ayəsinin birdən çox təkrarlanması halında bir tilavət səcdəsi kifayətdir. Səcdəni ilk oxunmadan sonra etmək daha yaxşıdır. Başqa bir görüşə görə, bu səcdəni təxir etmək daha uyğundur.

Yenə bir kimsəmüxtəlif yer və məclislərdə bir səcdə ayəsini təkrarlasa, səcdənin də təkrarlanması lazımdır.

Bir neçə səcdənin olduğu müxtəlif ayələri oxuyan kimsənin, məclis bir olsun fərqli olsun, hər bir ayəüçün ayrı bir tilavət səcdəsi etməsi vacib olur.

Açıq ərazidə və yoldakı məclis birliyi üç addım yeriməklə, yəni o yerdən başqa yerə keçməklə; ağac üzərində olan üçün ağacın bir budağından başqa bir budağına keçməklə; vəya bir çayda üzməklə dəyişmiş olar. Kiçik bir evdə bir küncdən digərinə keçməklə və ya böyük bir məsciddə məkan dəyişikliyi reallaşmaz. Ancaq oxuyan sabit bir yerdə olmaqla birlikdə dinləyən məclis dəyişsə səcdənin vacibliyi dətəkrarlanır (İbn Abidin, Rəddul-Muxtar, I, 726-728).

Səcdə ayələrinin olduğu surələr:

Quran-ı Kərimdəon dörd yerdə səcdə ayəsi vardır. Bu müddət və ayə nömrələri bunlardır: əl-Əraf, 7/206; ər-Rəd, 13/15; ən-Nəhl, 16/49; əl-İsra, 17/107; Məryəm, 19/58; əl-Həcc, 22/18; əl-Furqan, 25/60; ən-Nəml, 27/25; əs-Səcdə, 32/15; Sad, 38/24; Fussilət, 41/37; ən-Nəcm, 53/62; əl-İnşiqaq, 84/21 və Ələq, 96/19.

Şafii və Hənbəlîlərə görə də sayı on dörd olub, ancaq onlar Sad surəsindəki səcdəni "şükür səcdəsi" sayarkən; əl-Həcc surəsində iki dənə səcdə ayəsi qəbul edərlər. Mâlikîlərə görə isə sayı on birdir.Onlar ən-Nəcm, el-İnşiqaq ve Ələq surələrindəki səcdələri məcburi saymazlar (əl-Meydânî, əl-Lübâb, I, 103; əş-Şurunbulali, Mərakîl-Fələh, 84 vd.).

Bu on dörd səcdə ayəsini bir məclisdə oxuyub, hər biri üçün oxuduqca ayrıca bir səcdə edən vəya hamısını oxuduqdan sonra hamısına birdən on dörd səcdədə olan kimsənin dünyəvi və üxrəvi (axirət) istək, çətinlik və kədərləri mövzusunda Allah Təalanın yetərli olacağı rəvayət edilmişdir.

Tilavət səcdəsini pozan hallar: Namazı pozan hər şey tilavət səcdəsini dəpozar. Daha tilavət səcdəsindən qalxmadan dəstəmazın pozulması, danışma vəya qəhqəhə ilə gülmək kimi. Ancaq bu səcdədə, qəhqəhə ilə gülmək dəstəmazı pozmaz, qadınlarla bir xəttdə olmaq da bu səcdəni ifsad(fasid)etməz (əl-Kâsânî, Bədâyiu s Sənai, I, 179 vd .; İbnu'I-Hümam, Fəthul-Qədir, I, 380-392 ; İbn Abidin, age I, 715 vd .; əl-Meydânî, age, I, 103 vd .; İbn Qudəmə, əl-Muğni, I, 6L6 vd .; əş-Şirbinî, Muğni'l-Muhtaç, Misir, ty 1 , 214; Həmdi Döndürən, Dəlilləriyləİslam elmihal, İstanbul 1991,. 371 vd.)

Həmdi Döndürən.

Səcdəayəsi oxunduğunda, tilavət səcdəsi necə edilir? Bu səcdəni sonraya buraxmaq olarmı?

Quran-ı Kərimin surələrində on dörd səcdə ayəsi vardır ki,bunlardan birini oxuyan vəya eşidən hər mükəlləf üçün bir səcdə lazımdır. Beləki:

Tilavət səcdəsi niyyəti ilə,əllər qaldırılmadan "Allahu Əkbər"deyilərək səcdəyə gedilir. Üç dəfə"Subhanə Rabbiyə'l-alə"vəya bir dəfə: "Subhanə Rabbənə in kənə vədu Rabbinə ləməf'ulə"deyilər. Ondan sonra "Allahu Əkbər"deyilərək qalxılır.

Tilavət səcdəsinin rüknü, uca Allaha hörmət vətəvazökarlıq göstərib, səcdədən qaçanlara zidd davranmaq üçün alnı yerəqoymaqdır. Lakin namaz üçün rüku vəxəstəolan üçün ima (işarəilə) da eyni məqsədi yerinəyetirdiyindən, tilavət səcdəsi yerinəkeçər. Bunlar aşağıda açıqlanacaq.

Tilavət səcdəsinə ayaqdan yerə enilməsi vəbu səcdədən baş qaldırarkən ayağa qədər qalxılması vəbeləqalxarkən: "Gufranəkə Rabbənə və ileykə'l-masir"deyilməsi müstəhəbdir. Bu səcdəyə gedilərkən vəya bundan qalxılarkən alınan təkbirlərdə müstəhəbdir; əsl səcdə isə, vacibdir. (Üç İmama görə, tilavət səcdəsi sünnədir.)

Tilavət səcdəsini edəcək kimsənin dəstəmazsızlıqdan və pisliklərdən təmiz, övrət yerlərinin örtülü vəqibləyəyönəlmiş olması şərtdir.

Tilavət səcdəsi, səcdə ayəsini oxuyan bir mükəlləf üçün vacib olduğu kimi, bunu dinləyən bir mükəlləf üçün dəvacibdir. İstər dinləməyi qəsd etmiş olsun, istər olmasın, bu səcdəni edər vəbu səcdəni etməkləsavaba çatar. Etməyən da vacibi tərk etdiyindən günaha girər.

Müməyyiz (yaxşısını pisi ayıra bilən) bir uşağın(hələbüluğ çağına çatmayan yetkin bir uşağın), Cünubün, heyz vəya nifas halında olan qadının, bir sərxoşun vəya müsəlman olmayan birinin oxuyacağı bir səcdə ayəsini eşidən hər mükəlləfə də tilavət səcdəsi vacib olur. Çünki bunların bu oxuması, səhih bir oxuma.

Müsəlman olan bir cünüb vəya sərxoş da,oxuyacağı vəya eşidəcəyi bir səcdəayəsindən ötəri səcdə ilə mükəlləf olur. Bunlar təmizləndiyi və ağılları başlarına gəldiyi zaman bu səcdəni etmələri lazımdır. Lakin heyz vənifas halında olan bir qadının nə oxuyacağı, nədəeşidəcəyi bir səcdə ayəsindən ötəri ona tilavət səcdəsi lazım deyil. Çünki bunlar bu halda namaz ilə mükəlləf deyildirlər.

Yatan və dəli olanın oxuyacaqları səcdə ayəsindən ötəri eşidənlərə, səhih olan görüşə görə tilavət səcdəsi lazım deyil. Özləri dəbu səcdəiləmükəlləf olmazlar. Çünki bunların oxumaları vəeşitmələri bir niyyətəvətəyinəbağlı deyildir. Lakin səhih qəbul edilən digər bir görüşəgörə, yuxu halında səcdəayəsini oxuyana, sonradan səcdəayəsi oxuduğu xəbər verilincə, ona tilavət səcdəsi vacib olur. Ehtiyat olan da budur.

Öyrədilən quşlardan vəya səsin əks-səda olmasından vəya səsləri ötürəfonoqraf vəmaqnitofon kimi cihazlardan eşidilən bir səcdə ayəsindən ötəri tilavət səcdəsi vacib olmaz. Lakin səhih görülən digər bir görüşəgörə, quşlardan eşidilən səcdəayəsinə görə tilavət səcdəsi lazımdır. Çünki eşidilən Allah kəlamıdır. Ehtiyata uyğun olan da budur.

Radioya gəldikdə,bu səsi əks etdirməkdən çox nəql sayılır. Qəsdəbağlı olaraq oxunan şeylərin dərhal eynini nəql etməkdədir. Bundan eşidilən səslər, səs əks olunması kimi, sadəbir bənzəmədən ibarət deyil. Bunun üçün radio vasitəsi ilə eşidilən bir səcdə ayəsindən ötəri səcdə edilməsi vacib olsa gərəkdir. Vacib olmasa belə, səcdə edilməsində bir qorxu olmadığından, hər halda səcdə edilməsi ehtiyata uyğundur və Quran-ı Kəriməbir sayğı və hörməti göstərir.

(Şafiilərə görə,tilavət qanuni və qəsdə bağlı olması şərtdir. Bunun üçün cünubün oxumasından ötəri vəya rüku halında Quran oxumaq qanuni olmadığı üçün burada tilavət səcdəsini gərəkdirən ayəni oxumaqla nə oxuyana, nə də dinləyənə tilavət səcdəsi sünnət olmaz. Yenə yanılaraq meydana gələn vəya öyrədilmiş quşlardan vəya bir alətdən eşidilən bir tilavətdən ötəri də, niyyətə bağlı olmadığı üçün, səcdə edilməsi sünnət deyildir.)

Tilavət səcdəsi ayəsinin hecalanaraq oxunması iləvəya yalnız yazılması iləvəya tələffüz edilmədən yalnız yazısına baxmaqla tilavət səcdəsi lazım deyil. Çünki bu hallarda oxuyuş yoxdur.

Bir səcdə ayəsinin səcdəni göstərən ilə, bunun əvvəlindən vəya sonundan bir söz daha əlavə olunub bərabərcə oxunsa vəya eşidilmiş olsa, səhih olan görüşə görə səcdə lazımdır. Digər bir görüşəgörə, səcdəayəsinin çoxu oxunmadıqca səcdə vacib olmaz.

Səcdə ayəsini eşitməyən bir mükəlləfə tilavət səcdəsi vacib olmaz. Ayə, olduğu məclisdə oxunmuş olsa belə hökm eynidir.

Bir səcdə ayəsi olduğu kimi Ərəbcə oxunsa, hər eşidən mükəlləfəbunun səcdəayəsi olduğu bildiriləndə, səcdəetməsi ittifaqla vacibdir. Lakin bir səcdə ayəsinin Fars, Azəricə və ya başqa bir dildə olan tərcüməsi oxunacaq olsa, bunu eşitdiyi halda anlamayan kimsəyəyalnız bildirməklətilavət səcdəsi vacib olmaz. Bu hökm iki İmama görədir. İmamı Azam'a, görə,bunun bir səcdə ayəsinin tərcüməsi olduğu xəbər verilsə, tilavət səcdəsi vacib olur. İmamı Âzam'ın bu məsələdəiki İmamın görüşünə döndüyü rəvayət edilir. Etimad da bunun üzərindədir. Lakin bu səcdə ayəsinin tərcüməsini oxuyana səcdə etməsi ittifaqla ehtiyat yönündə vacib olur. Bunu anlasın, anlamasın fərq etməz.

Bir səcdə ayəsi həqiqətən vəya hökm baxımından bir sayılan bir məclisdə təkrarlanaraq oxunsa,bir dəfə səcdə edilməsi kifayətdir. Lakin başqa başqa səcdə ayələri oxunsa vəya məclis həqiqətən vəya hökmən dəyişərsə, hər oxunan ayəüçün başqa bir səcdəgərəkdir.

Bir məscid kimi müəyyən bir yerdəiki dəfə oxunan bir səcdə ayəsinin məclisi həqiqətən bir olmuş olur. Ənənəbaxımından bir məkan sayılan yerlərin cüzləri arasında bərabərlik dəhökm baxımından bir birlikdir. Məclisin gerçəkdə dəyişməsi də, bir otaqdan digər bir otağa keçmiş olmaq, kimidir. Hökm baxımından dəyişiklik isə,məscid vəya bir otaq kimi bir yerdə səcdə ayəsi oxunduqdan sonra orada başqa bir işə başlamaqla meydana gəlir. Səcdəayəsi oxunduqdan sonra, üç kəlimə qədər danışılması vəya üç addım qədər yerinilməsi vəya bir şeydən üç tikə yeyilməsi vəya bir sudan üç qurtum içilməsi kimi ...

Məclisin dəyişikliyi, oxucuya görə, özünün məclisi dəyişdirməsiylə, dinləyiciyə görə də, onun məclisi dəyişdirməsiylə meydana gəlir. Doğru olan budur. Bunun üçün bir məclis, bir şəxsə görə bir sayıldığı halda, digər bir şəxsə görə dəyişmiş ola bilər.

Tilavət səcdəsi barəsində gəmi, bir otaq kimidir. Getməkdə olan avtomobil vəya bir heyvan üzərində olarsa, məclis daim dəyişmiş sayılır. Bunun üçün maşın vəya heyvan üzərində namaz halında olmadan təkrarlanacaq bir səcdə ayəsindən ötəri təkrarı qədər tilavət səcdəsi vacib olur.

Tilavət səcdəsi etmək üçün, oxuyanın önə keçirilməsi, dinləyiciləri onun arxasında saf tutmaları və ondan əvvəl səcdəyə varmayıb səcdədən də qalxmamaları müstəhəbdir. Buna zidd olaraq olduqları yerlərdə səcdəyə getmələri və səcdədən daha əvvəl qalxmaları da məkruh deyildir. Çünki bunların hamısı tək başına səcdə etməklə məsuldur.

Tilavət səcdəsi üçün niyyət etmək şərtdir; lakin təyin şərt deyil.Bu baxımdan bir neçəsəcdəayəsini oxumuş vəya dinləmiş olan bir kimsə, bunların sayı qədər tilavət səcdəsi niyyəti iləsəcdəedər, lakin hansı səcdənin hansı səcdəayəsinəaid olduğunu müəyyən etmir. Bu tilavət səcdəsinənamaz içindəyalnız qəlb iləniyyət edilir. Namaz xaricindəisədil ilədəniyyət edilməsi sünnədir.

Vacib olan tilavət səcdəsini dərhal yerinə yetirmək məcburiyyəti yoxdur. Səcdəayəsi oxunar oxunmaz dərhal səcdəedilməsi lazım deyil. Bu səcdəuzun bir zaman sonra da ediləbilər. Yenəəda olur, qəza sayılmaz. Qəbul edilən hökm budur. Bununla bərabər, bir zərurət olmadıqca gecikdirilməsi tənzihən məkruhdur.Namaz içində isə, dərhal edilməsi vacibdir; çünki bu, artıq namazdan bir cüz olmuşdur. Namaz xaricindəqəza ediləbilməz. Bunu, səcdəayəsi oxunduqdan sonra üç ayədən sonraya buraxmamaq lazımdır. Bu məsələ, aşağıdakı məsələlərdən açıqlığa qovuşacaq. İmam Əbu Yusufa görə, tilavət səcdəsi namazın xaricində də dərhal edilməsi vacibdir.

Səcdə ayəsi oxunduqda,dərhal səcdəedilməsi mümkün olmadığı zaman oxuyan vədinləyənlərin: "Səmi'nə və atə'nə ğufranəkə Rabbənə və ileykə'l-masir" demələri müstəhəbdir.

Namazda qiyam halında səcdə ayəsi oxunduqda, baxılar: Əgər bundan sonra üç ayədən çox oxunmazsa, ediləcək rüku vəya səcdə ilə  bu tilavət səcdəsi dəyerinəyetirilmiş olur. Gərək buna niyyət edilmiş olsun vəgərək olmasın. Lakin seçim edilən görüşəgörə, rüku ilə ola bilməsi üçün tilavət səcdəsinə niyyət etmək lazımdır. Lakin üç ayədən çox oxunacaqsa, bu səcdə ayəsindən ötəri dərhal yalnız onun üçün rüku vəya səcdə edilməsi lazımdır. Səcdə edilməsi daha fəzilətlidir. Namazın rüku və səcdəsi iləbu səcdə edilmiş olmaz. Yalnız üç ayəoxunacağı zaman ixtilaf vardır. Seçilən görüşə görə, bu səcdənin dərhal edilmə hökmü qalxmaz, namazın rüku və səcdəsi ilə bu tilavət səcdəsi edilmiş olur.

Səcdə ayəsini namaz içindəoxuyan kimsə,  istəsəoxuyacağı   ayələrin   sayına baxmadan dərhal  "Allahu Əkbər"deyə tilavət səcdəsinə gedir. Tilavət səcdəsi niyyəti iləyalnız rükuya getməsi da kifayətdir. Ondan sonra təkrar ayağa qalxar vəbir neçə ayə daha oxuyar. Ondan sonra namazın rüku və səcdələrini edər, namazına davam edər. Əgər bir surəni bitirmişdirsə, digər bir surədən bir neçə ayə oxuyar; çünki tilavət səcdəsindən qalxar qalxmaz bir neçə belə ayə oxumadan namazın rüku və səcdəsinə gedilməsi məkruhdur.

Namazın xaricində isə,yalnız rükuya gedilərək tilavət səcdəsi edilmiş olmaz. Çünki tilavət səcdəsi bir təzim ifadəsidir, bir əmri yerinə yetirmənin əlamətidir. Bunlar, namaz içində rüku ilə yerinə yetirilmiş olsa da, namaz xaricində rüku iləedilmiş ola bilməzlər.

Camaatla namaz qılındığı zaman, imam olan zat, yuxardaki məsələdə açıqlandığı kimi, elərüku ilə tilavət səcdəsinə niyyət etməməlidir. Çünki camaat bunun fərqinə vara bilməyəcəyindən, belə bir niyət etməmiş olurlar. Bu təqdirdə dətilavət səcdəsi onlardan üzərindən qalxmaz. Bu vəziyyətdə imamın salamından sonra camaatın tilavət səcdəsi edərək ondan sonra təkrar təşəhüddə olmaları lazımdır ki, bunu da hər kəs edə bilməz.

Səcdə ayəsi bir namazda təkrarlansa,səhih olan görüşə görə, yalnız bir tilavət səcdəsi lazımdır. Bu təkrarlanma istər bir rükətdə və istər başqa başqa rükətlərdə olsun fərq etməz. Çünki məclis birdir. Bu məsələİmam Əbu Yusufa görədir. İmam Məhəmmədə görə, başqa başqa rükətlərdə təkrarlansa, tilavət səcdəsi dətəkrarlanır, məclis dəyişmiş sayılır.

İmam səcdə ayəsini oxuyub səcdəyəvarmaqla camaat, imamın rüku vəsəcdəyəgetdiyini zənn edərək rüku vəsəcdəyəgetsələr, bununla namazları pozulmaz; lakin bir səcdədaha etsələr pozular.

İmamın cüməvəbayramnamazlarında vəbənzəri camaatın sıx olduğu namazlarda vəgizlicəqiraət ediləcək namazlarda səcdəayəsinin oxunması məkruhdur. Çünki camaatın çaşmasına səbəb ola bilər. Ancaq səcdəayəsi oxunan surənin sonuna rast olarsa kerahet olmaz. O zaman namazın səcdələri ilətilavət səcdəsi əda edilmiş vəmane qalxmış olur. Bu vəziyyətdəimama uyğun olan, bu namazın rüku ilətilavət səcdəsinəniyyət etməməkdir. Ta ki, bu öhdəçilik namazın səcdələri iləbütün camaat tərəfindən da yerinəyetirilmiş olsun.

Məsbuq ayağa qalxdıqdan sonra imam tilavət səcdəsini xatırlayaraq edəcək olsa, baxılar: Əgər Məsbuq hələsəcdəyəgetməmişdirsə, tilavət səcdəsi üçün imama uyar, səcdəyəgedər. Ondan sonra ayağa qalxaraq qalan namazını tamamlayar. Əgər imama tabe olmazsa, namaz pozular. Lakin səcdəyəvarmış isə, artıq imama uymaz. Əgər imama uysa, namazı pozular.

Qonağa uyan bir muqim, qonağın edəcəyi tilavət səcdəsində iştirak edər. Sonra qalxıb namazını tamamlayar. Əgər öz başına qılacağı rükətlərdə də bir səcdə ayəsi oxuyacaq olsa, bundan ötəri da ayrıca səcdə etməsi lazımdır.

Bir kimsə namaz qılarkən ruku, səcdə və ya oturuş halında vəya imama tabe olduğu halda onun arxasında səcdə ayəsini oxusa, nə özünə, nə imama və nə də bu imama uyan digər camaata tilavət səcdəsi vacib olmaz. Çünki namaz qılanlara, bu halda Quran oxumaq yasaqlanmışdır. Bunların oxuyuşu hökmsüzdür. Lakin bu oxuyuşu xaricdən eşidənlərə tilavət səcdəsi lazımdır.Bunlar istər başqa bir namazda tək başına vəya kollektiv olmuş olsunlar və istərsə də olmasınlar. Çünki bunlar o yasaqlılıq və əngəl xaricində qalmış olurlar.

Namaz içindəoxunan səcdəayəsindən ötəri, namazı bitirdikdən sonra səcdəediləbilməz.Çünki bu səcdə, yuxarıda da işarəolunduğu üzrənamazın bir cüzü olmuşdur, artıq ondan ayrıla bilməz. Lakin namazda olan kimsə, namazda olmayan bir kimsənin oxuduğu səcdəayəsini eşidəcək olsa, namazını qıldıqdan sonra səcdəedər. Daha namazda ikən səcdəetməsi yetərli olmaz. Bununla birlikdəsəcdəetsə, bununla namazı pozulmaz.

Necə ki, namazda oxunan bir səcdə ayəsini, çöldən eşidən bir mükəlləf üçündə, namaz xaricində səcdə etmək lazımdır. Bura da var ki, bu mükəlləf, o səcdə ayəsini oxuyan adama yatar, onunla birlikdəbu səcdəni etsə, bu vəzifəni etmiş olur. Əgər o səcdə edildikdən sonra, o rükətdə tabe olarsa bu səcdəni o imamla birlikdəhökmən etmiş sayılır. Artıq nə namazın içində, nə də xaricində tilavət səcdəsi etməsi lazım deyil.

Xəstə ikən vəya bir avtomobilə və ya bir heyvana minmiş halda səcdə ayəsini oxuyan vəya dinləyən bir mükəlləfinişarə(ima) ilə tilavət səcdəsi etməsi caizdir. Lakin bir mükəlləfin atlı olmadığı halda, oxuduğu vəya dinlədiyi bir səcdə ayəsindən ötəri bir üzrü olmadığı təqdirdə, atlı olduğu halda işarə(ima) ilə səcdə etməsi caiz olmaz.

Səcdə ayəsini,hazır olanlar səcdəüçün hazırlıqlı olsalar aşkar olaraq, hazırlıqlı deyillərsəgizli oxumaq müstəhəbdir. Bunda camaata qarşı bir şəfqət vardır.

Bir surə oxunub, içindəki səcdə ayəsinin buraxılması məkruhdur. Çünkü bu, səcdədən bir növ qaçmaq deməkdir. Yalnız səcdə ayəsinin oxunub surədəki digər ayələrin oxunmamasında isə, kərahət yoxdur. Lakin müstəhəb olan, fəzilət və seçimi aradan qaldırma üçün, səcdə ayəsi ilə birlikdə bir vəya bir neçə ayənin də oxunmasıdır.

* On dörd səcdə ayəsinibir məclisdəoxuyubhər biri üçün oxuduqca ayrı bir səcdəedən vəhamısını oxuduqdan sonra ümumuna birdən on dörd səcdədə olan şəxsin, dünya vəaxirət işlərində özünə üzüntü və kədər verəcəyi xüsusunda, Uca Allahın onu qoruyacağı rəvayət olunmuşdur.

* Namazı pozan şeylər, tilavət səcdəsini də pozar.Daha tilavət səcdəsindən qalxmadan meydana gələn dəstəmazsızlıq və danışıq vəya qəhqəhə ilə gülmək kimi ... Ancaq bu səcdədəki qəhqəhə ilə dəstəmaz pozulmuş olmaz və qadınların da kişilərlə eyni cərgədə olmaları bu səcdəni pozmaz.



14-11-2015 11:29:35