Ana səhifə

Ərəbistanda inanc, əxlaq, mədəni, iqtisadi və ictimai vəziyyətləri açıqlayarsınız?


YazdırSend to friend
Sual Detayı: 
Hz. Məhəmmədin doğulduğu Ərəbistanda inanc, əxlaq, mədəni, iqtisadi və ictimai vəziyyətləri açıqlayarsınız?
Cavab: 

Ərəblər İslamdan əvvəl Ərəb Yarımadasında köçəri olaraq yaşayırdılar. Dolanışıqlarını isə heyvandarlıqla təmin edirlər, ayrıca bəzi Ərəblər də Ərəbistanın iç seqmentindəki sahələrdə əkinçilik edirdilər. Bunların yanında əhəmiyyətli dolanışıq qaynaqlarından biri də çöl adəti olan Karvan soyğunları idi.

 

Bu sistemə görə qəbilənin hörmətli üzvlərindən ibarət olan bir məclis olardı. Qəbilə həyatında qaydalar daha çox ataların adətlərinə görə şəkillənirdi və torpaqda xüsusi mülkiyyət yox idi. Otlaqlar, su başları, hətta bəzən sürülər qəbilənin ortaq malı vəziyyətində idi. Məkkə isə olduğu mövqe etibarı ilə ticarət mərkəzi halını almış və burada məskun həyata keçilməyə başlanmışdır. Məskun həyat, ticarətin inkişafı və bu yolla əldə edilən fərdi sərvət qəbilə həyatının çöküşünü sürətləndirirdi. Qəbilə bağları boşaldı. Qəbilələr arası həmrəyliyin yerini ticari qayğılar və daha çox qazanma anlayışı aldı. Məkkənin get-gedə şəhərləşməsi, qəbilə üzvləri və qəbilələr arasında doğan iyerarxiya səbəbiylə burada ayrı bir rəhbərlik forması ortaya çıxdı. Bu rəhbərlik formasında şəhər, bir məclis tərəfindən idarə olunurdu. Məclis isə səlahiyyətləri atadan oğula keçən və səlahiyyətli olanların səlahiyyət sahələri bir-birindən ayrı on rəisdən meydana gəlirdi. İbadət edilən Kəbə sayəsində Məkkə müqəddəs şəhər qəbul edilirdi. Şəhər rəhbərliyi tərəfindən ticarətin inkişafı üçün qəbilələr arasında barış elan edilir və bu dövrdə qəbilələr Məkkədəki məbədi ziyarət edərək həcc ziyarətlərini yerinə yetirirdilər. İqtisadiyyatın təməlini meydana gətirən Karvanlara, yəni ticarətə istiqamətli soyğun və talanlar bu dövrlərdə azalsa da davam edirdi. Davam edən döyüşlər və parçalanmağa üz tutsa da qəbiləçilik ticarətin və ictimai həyatın önündəki ən böyük maneədir. Həyatı və qəbilələr arası əlaqələri təşkil edəcək bir təşkilata ehtiyac duyulmaqda idi. Bu təşkilatda dövlət olacaqdı.

 

 

Ərəbistanda Qəbilə həyatı kökündən sarsılırdı. Amma inkişaf edən bir köləçilik yaşanmırdı. Primitiv komunal cəmiyyətdən sonra təbii inkişaf seyri içində yaşanacaq mərhələ, köləçi cəmiyyət idi. Halbuki Ərəbistanda köləçi əlaqələr inkişaf etməmiş, yəni kölə əməyi ictimai istehsalın və inkişafın təməlini heç bir zaman meydana gətirməmişdir. İctimai həyat içərisində kölələr və kölə sahibləri olmasına qarşı kölələr daha çox ev işlərində, karvanların qorunmasında və nökər olaraq istifadə edilməkdə idi. İstehsalda kölə əməyinin istifadə edilməsi çox nadir görülən bir şey idi.

 

 

 

 

Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) Boya Başa Çatdığı Ətraf

 

 

Giriş:

 

 

Əhəmiyyətli bir şəxsiyyətin həyatını araşdıran adam üçün edilməsi qaçınılmaz olan işlərdən biri, bəlkə də ən əhəmiyyətlisi, onun yetişdiyi ətrafa, o mühitə bir nəzər salmaq, o mühitin, o adamın şəxsiyyətinin meydana gəlməsində hər hansı bir təsiri olub olmadığını araşdırmaqdır. Çünki insan, istəsə də istəməsə də içində yetişdiyi ətrafın, yaşadığı çağın təsirində qalar. Doğulub böyüdüyü ailənin, içində yetişdiyi ətrafın, əlaqə yaratdığı kəslərin onun şəxsiyyəti üzərində, o şəxsiyyətin meydana gəlməsində, böyük ölçüdə təsiri vardır.

 

 

Biz də bu səbəblə, bu məqaləmizdə, aləmlərə rəhmət olaraq göndərilən, insanlığı zülm qaranlıqlarından ədalət işıqlığına çıxaran, insanlığı küfr bataqlıqlarından imanın işıqlıq yoluna yönəldən, insanlığa iç dincliyini, dünya və axirət xoşbəxtliyini qazandıran, insanlığa yaradılış məqsədini və varlığın, yaranmanın mənasını öyrədən Uca Peyğəmbərimiz Hz. Məhəmmədin (s.ə.s.) yetişdiyi ətrafı, aralarında yaşadığı insanları, onların dini, iqtisadi, ictimai, siyasi və ədəbi vəziyyətlərini, qısaca da olsa izah etmək istəyirik. Çünki, Peyğəmbərimizin mesajını daha yaxşı qavramaq, Onun insanlığı haradan alıb, hara gətirdiyini görə bilmək, insanlığa etdiyi xidmətin ölçülərini qavraya bilmək üçün buna ehtiyacımızın olduğuna inanıram.

 

 

A. Dini Vəziyyət:

 

 

Bilindiyi kimi Peyğəmbərimiz, Miladi 570 (və ya 571) ili Rəbiuləvvəl ayının 12-də bir Bazar ertəsi günü dünyanı gəlmişdir. (Hamidullah, 1/39) O dövrdə Ərəbistanda mövcud olan dinləri və inancları araşdırdığımızda və Qurani Kərimdən də şəxsən anladığımıza görə, qarşımıza müxtəlif qəribə inanclar çıxmaqdadır. Bunların başlıcaları bunlardır.

 

 

1. Haniflik: Hz. İbrahim (ə.s.)ın dininin qalıqlarını davam etdirən kəslər idi. Ərəblərin çoxunun, bütpərəstlik yayılana qədər bu inanca mənsub olduqları qəbul edilməkdədir. Hz. İsmayıl (ə.s.) vasitəsiylə Haniflik inancını qəbul etmişdilər. Hz. Peyğəmbərin doğumu əsnasında mövcud olan Haniflər, Allahın birliyinə inanarlar, bütlərə ibadəti rədd edərlər, hesaba inanarlar, bir çox cahil adətini qəbul etməzdilər.

 

 

2. Ulduzlara İbadət Etmə: Yəməndə, Ərəb Yarımadasında (bəzilərinə görə Şam ətrafında) Horran vadilərində və Yuxarı İraqda ulduzlara ibadət edən insanlar vardı. Bunlara Sabisilər deyilərdi. Ulduzlara ibadət etmənin Ərəblər arasında nə vaxt və necə başladığını qəti olaraq bilməməmizə baxmayaraq, Qurani Kərimdə (Nəml, 20,24) toxunulan Süleyman (ə.s.) ilə Səba kraliçası (Belkıs bint Şurahil) hekayəsindən bu inancın Hz. Süleyman zamanında da mövcud olduğunu anlamaqdayıq. Bunlar, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) zamanına qədər varlıqlarını davam etdirmişlər. Necə ki, Qurani Kərimdə bunlar haqqında belə buyurulmaqdadır: "Gecə, gündüz, Günəş və Ay Onun (Allahın) ayələrindəndir. Əgər həqiqətən Allaha ibadət edirsinizsə, Günəşə və Aya səcdə etməyin; onları yaradan Allaha səcdə edin." (Fussılət, 41/37)

 

 

3. Atəşpərəstlik: Bəhreyn və İraqda atəşpərəstliyə inanan bəzi qruplar vardı. Alova ibadət edirdilər. Atəşpərəst İran İmperatoru bunları himayə edirdi. Daha sonraları İslam inanclarına bəzi fitnələr soxmaq və Müsəlmanlar arasında fitnə toxumları yaymaqda Yəhudilərlə birlikdə əhəmiyyətli rol oynadılar.

 

 

4. Xristianlıq: Yarımadanın şimalında Tağlib, Kudaya, Gassan qəbilələri arasında və Cənub Yəməndə bəzi Xristian qruplar vardı. Bunların da siyasi və əsgəri hər hansı bir gücləri yox idi. Yarımadanın içində də bəzən bəzi Xristian qruplara rast gəlinirdi. Xristianlıq, Ərəbistana Həbəşlilər və Romalıların işğalları nəticəsi M. 340 illərindən etibarən girmişdir. (Mübarekfuri 1980, 47)

 

 

5. Yəhudilik: Yəmənin, Vadi'l-Kura, Heybər, Teyma və Yesribdə (İslam əvvəli Mədinə) Yəhudilər vardı. Bunlar, digər inanc qruplarına görə əsgəri, siyasi və iqtisadi güclərə sahib idilər. Özlərini Allahın seçmə milləti qəbul edir və Allahın insanları onlarla idarə edəcəyinə inanırdılar. Bu səbəblə, gözlənililən son peyğəmbərin özlərindən biri olacağı gözləməsi içində idilər. Ərəbistana, ölkələrinin M. Ö. 587 ilində Buhtünnasır tərəfindən işğal edilməsi üzərinə köç etmişdilər. (a. g. e., 46)

 

 

6. Bütpərəstlik: Ərəb Yarımadasının hər tərəfinə yayılmış, digər bütün inanclardan daha çox təsirə sahib və daha çox məşhur idi. Ərəbistana bu inancın nə vaxt soxulduğu, necə məşhur hala gəldiyi mövzusunda dəyişik görüşlər vardır. Bunlardan ən məşhur olanı, bütpərəstliyi Ərəbistana Əmr b. Luhay adında birinin soxduğudur. Huzaya qəbiləsinin rəisi olan bu şəxs, dinlərə olan marağı və doğruluğuyla tanınmış biriydi. Dövrün insanları onu böyük alimlərdən biri olaraq görməkdə idilər. Bir növ dəri xəstəliyinə tutulan Əmrə, Şam bölgəsində olan Horrana getməsi və orada olan şəfalı bir suyla yuyunması tövsiyə edilər. Bu tövsiyəyə uyğun gələrək oraya gedən 'Əmr, o suyla yuyunar, yaxşılaşar. Orada insanların bütlərə ibadətlərini görər, bundan xoşlanar. Hubel adlı bütü götürüb bərabərində Məkkəyə gətirib Kəbəyə tikər və ona ibadətə başlar. Qövmünün də ona ibadətini istər. Zamanla bu vəziyyət Ərəblər arasında o dərəcə yayılar ki, hər qəbilənin ibadət etdiyi bir bütü olar. Peyğəmbərimiz Məkkəni fəth etdiyində Kəbədə 360 büt vardı və Peyğəmbərimiz bunların hamısını qırdırıb, Kəbəni bütlərdən təmizləmişdi.

 

 

 

B. İqtisadi Vəziyyət

Ərəbistan Yarımadası geniş çöllərlə bölgə olduğundan, orada əkinçiliyə əlverişli torpaqlar çox az idi. Buna paralel olaraq, heyvan otlaqları da kafi deyildi. Bəzi zəruri ehtiyacların qarşılandığı sahələr və su qaynaqları ətrafının xaricində, əkinçilik yox kimi idi. Çöldə yaşayanlar ümumiyyətlə heyvandarlıqla məşğul olmağa çalışarlar, Məkkə və Mədinə kimi məskunlaşma mərkəzlərində yaşayanlar isə ticarət və əkinçiliklə məşğul olardılar. Strateji mövqe etibarilə, xüsusilə Hicaz bölgəsi karvan yollarının üzərində olduğu üçün, ticarət sahəsində əhəmiyyətli bir yeri vardı. Məkkədə bu sayədə zənginlər meydana gəlmişdi. Qışda Yəmənə, yazda Şama ticari səyahətlər edilərdi. Ancaq, sərvət dağılımı insanlar arasında son dərəcə haqsız və ədalətsiz idi.

 

Nəticə:

Xülasə olaraq söyləmək lazım olsa, Rəsulullahın yetişdiyi ətraf, dini, iqtisadi, ictimai və mənəvi baxımdan, həqiqətən o gün üçün dünyanın ən xarab ətrafı idi. Etiqadlar pozulmuş, müəyyən bir nüfuzun olmayışı hər tərəfə qorxu salmışdı. Qüvvətlilərin söz sahibi olduğu düşüncəsi hakim idi. İnsanlar davamlı bir hücum qorxusu içində yaşayırdılar. Gərək bölgənin səmərəsizliyi gərəksə sərvətin pis dağılımı, bölgədəki hər cür inkişafa maneə törədirdi. Ailə nizamının quruluşundan yapış, qəbilə fanatizminin gözləri qarartmasına qədər, bütün qəbilələri, bir araya gətirəcək dövlət şüurunun olmayışı, qüvvətli qəbilələrin zəifləri yemə haqqlarının olduğu inancı və bütün bölgəyə hakim olan meşə qanunları.

 

Prof. Dr. Hüseyn Almalı



22-12-2009 03:10:59

Düğüme özel


Bu səhifəyə daxil olmaq üçün səlahiyyətli deyil.

Üzv olmaq istəyirsinizsə Bura basın.

Əgər üzv deyilsinizsə Bura basın.

Şərhsiz