Ana səhifə

Ərəblər Osmalıya xəyanət etmişlər?


YazdırSend to friend
Sual Detayı: 
Ərəblər Osmalıya xəyanət etmişlər?
Cavab: 

Osmanlının çöküş dövründə Türk olmayan Müsəlman ünsürlər arasında həqiqətən üsyanlar olmuşsa da, bu ünsürlərin bir bütün olaraq "xəyanət etdikləri" qətiliklə deyilə bilməz. Hətta Ərəblər söz mövzusu olduğunda, Osmanlıya üsyan edənlərin kiçik bir azlıq olduğunu, buna qarşılıq Ərəb qəbilələrinin çoxunun Osmanlılıq və Müsəlmanlıq bağıyla İstanbula sədaqət göstərdiklərini söyləyə bilərik.

 

Orta şərq mütəxəssisi təcrübəli jurnalist Çingiz Çandar, "Ərəblərin xəyanəti" ifadəsi ilə tarixi gerçək arasındakı əhəmiyyətli fərqə belə işarə edər:

 

"Məkkə Əmri Şərif Hüseynin Hicazda bəzi Ərəb bədəvi qəbilələrini qiyam qaldırdıraraq 1916da İngilislərlə əməkdaşlıq etdiyi doğrudur. Ancaq, I. Dünya Döyüşü mövzusunda ümumi bir məlumatı və fikri olan hər kəs, bunun ‘əsgəri baxımdan' təyin edici bir dəyər daşımadığını bilər. İngilislərin daha sonra yerinə yetirmədiyi ‘müstəqillik vədi' ilə əməkdaşlığına çəkdikləri Şərif Hüseynin və oğullarının əmrə etdiyi bədəvi qəbilələri, Məkkə-Maan xəttində, yəni ‘əsl cəbhənin gerisində İngilis qüvvətlərinə köməkçi olmuşdur.

 

‘Əsl cəbhə', əvvəl Şüveyş Kanalı və Kanal Hərbində türk-Osmanlı qüvvətlərinin geri çəkilməsindən sonra Fələstində qurulmuşdur. Fələstində tək bir Ərəb qiyam qaldırmamışdır. Suriyada, İraqda, Livanda Türk qüvvətlərini ‘arxadan vuran' hər hansı bir hadisə olmamışdır. Ərəblərin əksəriyyəti, İstanbula yəni Türkiyəyə sadiq qalmışdır... Ərəbistan Yarımadasının Hicaz hissəsindən Akabeyə qədər olan ‘cəbhə gerisi' xaricində, Ərəblərin Türkləri arxadan vurduğuna dair tarixdə hər hansı bir qeyd yoxdur. "1

 

 

Bu mövzuyla əlaqədar başqa bir həqiqət də, Ərəblər içində milliyyətçiliyi başladanların Müsəlman Ərəblər deyil Xristian Ərəblər olmasıdır. Bu mövzuda böyük bir nüfuz olan Prof. Kamal Karpat, Osmanlı İmperatorluğundakı Ərəb milliyyətçiliyinin, Xristian Ərəblərinki xaric, əslində ən son nöqtəyə qədər "ayrılıqçı" olmadığına diqqət çəkərək belə deməkdədir:

 

"Görülür ki Ərəblərin ‘milli' hərəkəti əsasında ayrılıqçı bir hərəkət deyildi. Ərəblərin bir çoxu Osmanlı hökmdarlarını xarici bir müstəmləkəçi güc olaraq deyil, yalnız Ərəb mənşəyindən olmayan, iqtidarda bir xanədan olaraq görürdülər və Osmanlı Dövləti və xanədanı Müsəlman qaldıqca və Ərəblərin həyat tərzinə hörmətli olduqca, həsrətlərini yerinə yetirməyə söz verdikcə və onları Avropa işğalına qarşı qoruduqca, itaət etməkdən geri qalmırdılar. Keçmişdə şan və şərəflərini ilk xatırlayan və ya xəyal edənlər və tarixlərinin müasir bir versiyasını yaratmağa çalışanlar Müsəlman deyil Xristian Ərəblər idi. 3

 

İngilis tarixçi Peter Mansfieldə görə, Osmanlıdakı Ərəb milliyyətçiliyinin məhdud qalmasının iki səbəbi vardı:

 

"Birincisi, bu Avropa mənşəli milliyyətçilik fikirlərinin bu yerlərə (hələ) işləməmiş olması; ikincisi də, Sultan II. Abdulhəmidin İmperatorluğun əlində qalanını bir yerdə tutmaq üçün tətbiq etdiyi müvəffəqiyyətli və hiyləgərcə üsullar idi. "4

 

Tarixçi Zekeriya Güllə də "Abdulhəmidin səltənəti boyunca Ərəb milliyyətçiliyinin... əvvəlki sürətini itirdiyinə" diqqət çəkər və "Abdulhəmid, Ərəb milliyyətçiliyinin hərəkətə keçməsini gecikdirmişdir" şərhini edər. 5

 

Sultan Abdulhəmidin siyasətinin təməli, 19. əsrdə hələ davam edən dini bağlılıq və ənənəvi siyasi sədaqət faktorunu canlandıraraq Osmanlı dövlətini və ölkə bütünlüyünü qurtarmaq idi. Qurtuluş Döyüşü əsnasında nə bir Ərəb xəyanəti, nə də bir Kürd xəyanəti yaşanmamasının arxasında da bu səy yatırdı.

 

1-Cengiz Çandar, "Sharonçu vicdansızlar-Fələstin Yalanları", Yeni Şəfəq, 5 Aprel 2002

 

 

3-Kemal Karpat, İslamın Siyasiləşməsi, İstanbul Məlumat Universiteti Nəşrləri, 2004, s. 379

 

4- Peter Mansfield, Osmanlı Sonrası Türkiyə və Ərəb Dünyası, s. 30

 

5- Zekeriya Güllə, Yol ayrıcında türk-Ərəb Əlaqələri, s. 30

 

Mustafa Akyol - Zəfər



09-04-2010 12:43:32