Ana səhifə

Hz. Məhəmmədin təhsilə verdiyi əhəmiyyət nədir?


YazdırSend to friend
Sual Detayı: 
Hz. Məhəmmədin təhsilə verdiyi əhəmiyyət nədir?
Cavab: 

Allaha iman edən bir cəmiyyət meydana gətirməyi məqsəd qoyan Hz. Peyğəmbər elmə və təhsilə böyük əhəmiyyət vermişdir. Onun fəaliyyətlərində və sözlərində məlumat, öyrənmə, öyrətmə, şagird və müəllimə verilən dəyər çox çox yer tutar. Hədis ədəbiyyatında təhsilə təşviq edən yüzlərlə və buna qarşılıq məlumatsızlığı tənqid edən çox sayda hədis mövcuddur.

 

Bu barədə özünə endirilən ilk vəhy də "Oxu" əmridir. Bu səbəbdən oxumaq ona və ümmətinə Allah Təalanın ilk əmridir. Bunun yanında Qurani Kərimdə elmə təşviq edən və alimi tərifləyən ayələr mövcuddur. Qurani Kərimdə, Hz. Məhəmməd (s.ə.s)in ilahi təbliğ vəzifəsinin təhsildən ibarət olduğu bildirilər. Bu tərcümədə belə buyurular: "Kitab və hikməti öyrədən bir Peyğəmbər göndərməklə Allah möminlərə böyük bir lütfdə olmuşdur ". 1 Hz. Peyğəmbər də bir hədisində öz vəzifəsinin mahiyyətini belə açıqlamışdır: "Allah məni bir müəllim olaraq göndərmişdir". 2 Onun dövründə insanlar bir şey öyrənmək üçün özünün və digər müəllimlərin yanına gəlməyə başlamışlar.

 

Bu qanunlar çərçivəsində Hz. Peyğəmbərin təhsillə əlaqədar fəaliyyətlərinə təmas etmək yerində olacaq. O, daha Məkkə dövründə, özünə vəhy edilən ayələrin yazılmasına və bu surətlə qorunmasına əhəmiyyət vermişdir. Ayələrin çoxaldılaraq paylanmasını təşviq etmişdir. Məkkə dövrünün ilk illərində Darü'l-Ərkam'ı bir təhsil mərkəzi olaraq istifadə etmişdir. Burada, Quran ayələri oxunur, yazılır, dini məlumatlar öyrənilir və bu məlumatların praktik tətbiqi edilirdi. İslamı öyrənmək istəyənlər də bura gəlirdilər. Hz. Peyğəmbər, hicrətdən iki il əvvəl Məkkəyə gəlib Akabə mövqeyində Müsəlman olan Mədinəlilərin təhsili ilə də maraqlanmış; onların istəyi üzərinə Quranı və İslamın prinsiplərini öyrətmək üçün Mədinəyə müəllim göndərmişdir.

 

Hicrətdən sonra Mədinədə Hz. Peyğəmbərin ilk və əhəmiyyətli fəaliyyətlərindən biri, bir ibadət yeri olmasının yanında, eyni zamanda təhsil mərkəzi olan, Məscidi Nəbəvini tikmək olmuşdur. Məscidin bitişiyində "Suffə" deyilən məkanda qalan bəzi səhabələr, Quran və yazı öyrənməklə məşğul olurdular. İslamın təməl əsaslarını öyrənmək üzrə Mədinəyə müxtəlif bölgələrdən gələnlərin bir qisimi də burada qalırdı. Suffədəki şagird sayının bəzən dörd yüzə çatdığı olurdu. Hz. Peyğəmbər burada şəxsən dərs verdiyi kimi, Quran və yazı öyrətmək üzrə müəllimlər də təyin edirdi. Ubadə b. Samit adlı səhabə, burada yazı və Quran öyrədənlərdən biridir. 3 Hətta yalnız Müsəlman müəllimlər deyil, müşrik müəllimlər də yazı öyrədirdi. Necə ki Bədir döyüşündə Müsəlmanların əlinə əsir düşən müşrik əsgərlərdən oxucu-yazar olub da qurtuluş fidyəsi verəcək pulu olmayanlar, on Müsəlman uşağına yazı öyrətmək surətiylə sərbəst buraxılmışlar. Zeyd b. Sabit bu şəkildə Ərəbcə oxuma yazma öyrənmişdir. Şübhəsiz bu tətbiq, o dövrün şərtləri diqqətə alındığında böyük bir inkişafdır. Əhməd b. Hənbəlin nəql etdiyi bir rəvayət, müşrik əsirlərin yazı öyrətməsiylə əlaqədar tətbiq haqqında məlumat və ipucu verici mahiyyətdədir. Buna görə bir gün şagirdlərdən biri ağlayaraq atasının yanına gəlir. Atası nə üçün ağladığını soruşar. Uşaq, müəlliminin döydüyünü söyləyər. Atası "Pis adam! Bədirin intiqamını alır. .."4 deyər. Bir az sonra təmas edəcəyimiz üzrə, Hz. Peyğəmbərin təhsilində şiddətə yer yoxdur. Lakin müşrik müəllimin bu davranışından, köhnə ənənədə olduğu aydın olmaqdadır. Ancaq yuxarıdakı hadisədən Hz. Peyğəmbərin xəbərinin olub olmadığına, xəbərdar oldusa nə kimi bir rəftar göstərdiyinə dair məlumata rast gələ bilmədik.

 

Hz. Peyğəmbər, Məscidi Nəbəviyyə elm öyrənmək üçün gələnləri, Allah yolunda mücadilə edənlərlə bir tutmuşdur. 5 Qısa müddət sonra Məscidi Nəbəvi və Suffə ehtiyacı qarşılaya bilməz vəziyyətə gəlincə Mədinədə yeni təhsil məkanları fəaliyyətə keçirilmişdir. Qaynaqlar, onun sağlığında Məscidi Nəbəvinin xaricində Mədinədə doqquz məscid daha olduğunu nəql etməkdədirlər. Bu məscidlərdə Hz. Peyğəmbər söhbət etdiyi, namaz qılındığı kimi təhsil fəaliyyətlərinin icra edildiyi də şübhəsizdir.

 

Peyğəmbərimiz təhsil fəaliyyətlərini sabit məkanların xaricində də davam etdirmişdir. Lazım olduğunda bu cür fəaliyyət üçün yer və zaman tanımamışdır. Buna nümunə olmaq üzrə onun başından keçən bir hadisəni burada izah etmək istəyirik. Bir səfər əsnasında Hz. Peyğəmbər, dəvə üzərində qarşıdan gələn bir adamın özüylə görüşmək istədiyini təxmin edər. Salamlaşmadan sonra haradan gəlib hara getdiyini soruşar. Adam Rəsulullahla görüşmək istədiyini söyləyər. Hz. Peyğəmbər özünü tanıdar. Bunun üzərinə adam ona "İman nədir? Mənə öyrət" deyər. Peyğəmbərimiz də "Allahdan başqa ilah olmadığına və Məhəmmədin də Allahın elçisi olduğuna şahidlik edərsən, namazı qılarsan, zəkatı verərsən, ramazan orucunu tutarsan, Beytullahı həcc edərsən" deyər. Adam da bunları qəbul etdiyini söyləyər. Bu vaxt gözlənilməz bir inkişaf olar. Adamın dəvəsinin ayağı bir siçan tələsinə girər və yıxılar. Adam da düşərək ölər. Peyğəmbərimiz onun yuyunub kəfənlənməsi və dəfniylə maraqlanar. 6

 

Hz. Peyğəmbər elm öyrənmədə qadın-kişi ayrımı güdməmiş, kişilərin yanında qadınların təhsiliylə də maraqlanmışdır. Onlara xüsusi gün ayırmışdır. Onun zamanında qadın müəllimlər də vardı. Necə ki Şəfa (Ümmü Süleyman b. Hayseme), Hz. Peyğəmbərin xanımlarından Hz. Hafızaya yazı öyrətmişdir. Hz. Peyğəmbərin xanımları qızların təhsili ilə maraqlanardılar. Onlar, evlərinə gələn gənc qızlara bildiklərini izah edərdilər. Bu qızlar da öyrəndikləri məlumatları başqalarına öyrədərdilər. Hz. Aişə və Ümmü Sələmə başda olmaq üzrə Hz. Peyğəmbərin xanımlarının və daha başqa qadınların təhsilə böyük hizmətləri olmuşdur. Hz. Aişə, öyrənmə mövzusunda utanmayan ənsar qadınlarını tərifləmişdir. 7 Bu nöqtədən hərəkətlə, qadınların öyrənməyə böyük maraq göstərdiyi nəticəsini çıxarmaq mümkündür. Səhabələr də öz qız uşaqlarının təhsiliylə maraqlanmışlar. Sözgəlişi Sad b. Əbu Vakkas, qızına yazı öyrətmişdir. Hz. Peyğəmbərin təhsil mövzusunda azad-kölə ayrımı güdmədiyi də bilinməkdədir. Hədis qaynaqlarında onun bu sözü çox keçməkdədir: "Kim bir nökəri gözəl bir şəkildə öyrədər, tərbiyə edər, sonra da azad edər və evləndirsə onun üçün iki mükafat vardır". 8

 

Hz. Peyğəmbər təhsildə asanlaşdırıcı metodlar izləməyi, səbri və dözümü təşviq və tövsiyə etmiş; hirsə və şiddətə yer verilməməsini istəmişdir. Necə ki bir sözündə "Təlimin, asanlaşdırın, çətinləşdirməyin, hirsləndiyiniz zaman susun!" demiş və "Hirsləndiyiniz zaman susun!" sözünü üç dəfə təkrar etmişdir. 9 Bir təlimatçı olaraq onun haqqında səhabədə ibarət olan imic son dərəcə müsbətdir. Müaviyə b. Hakim əs-Suləmi adlı səhabə, bu barədə bunları söyləmişdir: "Mən Rəsulullahdan daha gözəl təhsil verən bir müəllim görmədim. Məni nə danladı, nə döydü və nə də təhqir etdi". 10

 

1- Al-İmran Surəsi 164.

 

2- İbn Hənbəl, III, 328; İbn Macə, I, 17 .

 

3- İbn Hənbəl, V, 315.

 

4- İbn Hənbəl, I, 247.

 

5- İbn Hənbəl, II, 418.

 

6- İbn Hənbəl, IV, 359.

 

7- Buxari, I, 41.

 

8- Buxari, I, 33; İbn Hənbəl, IV, 395, 402, 414.

 

9- İbn Hənbəl, I, 239, 283, 365.

 

10-İbn Hənbəl, V, 447-448; Müslim, I, 381; Darımı, s. 353-354.



22-12-2009 03:08:12

Düğüme özel


Bu səhifəyə daxil olmaq üçün səlahiyyətli deyil.

Üzv olmaq istəyirsinizsə Bura basın.

Əgər üzv deyilsinizsə Bura basın.

Şərhsiz