Ana səhifə

Hz Ömərin Peyğəmbər (s.a.s) vəsiət yazmağa mane olmasını necə qəbul edək?


YazdırSend to friend
Sual Detayı: 
Ibn Abbas deyir: "Peyğəmbər (s) can üstə idi. Evdə bir neçə kişi var idi. Ömər-ibn Xəttabda onlarla idi. Peyğəmbər (s) dedi: - Ətrafıma cəm olun. Azğınlığa düşməməniz üçün vəsiyyətnamə yazacağam. Ömər dedi: "Peyğəmbərə (s) ağrıları üstün gəlib. Sizin ki, əlinizdə Qur´an var. Allahın kitabı bizə kifayətdir. Məncə bu düzgün deyil.Siz bu hədis haqda nə deyə bilərsiniz. Səhih-Müslüm
Cavab: 

 

 

a) Kırtas(kağız) Hadisəsi

Kağız (Kırtas) və Qələm İstəyi Qarşısında Səhabələrin Rəftarı:

Hz. Əbubəkrin xəlifə seçilməsiylə yaxından əlaqədar olan "Kırtas Hadisəni" ndan söz etmək lazımdır. Çünki şiələrin, xilafətin Hz.Ali'nin haqqı olduğuna dair irəli sürdükləri dəlillərdən biri bu hadisədir. (1)

Rəsuli Əkrəm (sav) xəstəliyinin irəli dərəcədə ağırlaşdığı son günlərindən birində, vəfatından beş gün əvvəl, cümə axşamı günü, "Mənə kağız qələm gətirin; sizə məndən sonra heç bir zaman yolunuzu azdırmayacaq bir yazı yazım (vəsiyyət edim). "buyurmuşdu.

O sırada yanındakı səhabələri bunu eşitdilər. Hz. Ömər də bu sözləri eşidənlər arasında idi. Rəsulullahın(s.a.v) bu istəyini, "Rəsulullahın(s.a.v) xəstəliyi ağırlaşdı. Yanımızda Allahın kitabı var. O bizə yetər. "Deyə şərh edərək qələm və kırtas (kağız) gətirilməsinə qarşı çıxdı. Bizə görə, Hz. Öməri bu düşüncəyə sövq edən xüsus, Rəsulullahın(s.a.v) Hicrətin 10. ili sonunda, yəni Zilhiccənin 18. günü, ölümündən 2 ay 10 gün qədər əvvəlki sözləridir. O zaman Rəsulullah (sav) belə buyurmuşdu:

 "Ey İnsanlar! Yaxşı bilin ki, məndə ancaq sizin kimi bir insanam. Çox keçmədən, Uca Rəbbimin elçisi (Əzrayıl) mənə gələcəkdir. Məndə onun çağırışını qəbul edəcəm. Mütləq mən sizə iki qiymətli və hörməti ağır şey (Əs-Sakaleyn) buraxıram. Bu ikisindən birincisi, Uca Allahın Kitabıdır ki onun içində hidayət və nur vardır. Allahın kitabına sımsıx sarılın ; ikincisi də, Əhli-beytimdir. Əhli beytimə rəftar barəsində sizə Allahı xatırladıram. "(2)

Rəsulullahın son zamanlarında söylədiyi bu və bənzəri hədisi şəriflərdə; ümmətin yoldan çıxmaması üçün iki şeyə yaxşı yapışması tövsiyə edilir. Quran-ı Hakim və Əhli-Beyt və ya Quran-ı Hakim və Sünnə ... Müsəlmanlar bu iki şeyə sımsıx sarıldıkları müddətcə yoldan çıxmayacaqlardı. Onsuz da Al-i Beytinə muradı da Sünnəni Seniyyesi idi. Çünki Əhli-i Beyt də bütün Səhabə-i Kiram kimi Sünnənin gözətçisi idilər. Cibilliyeten(xilqətən) Sünnəyə tərəfdardırlar.

Bizə görə, Hz. Ömər (ra) bu tövsiyəni əsas alaraq, xəstə halda yazılacaq bir tövsiyəyə qarşı çıxmışdır. Ona görə Hz. Peyğəmbər (sav) onsuz da çox yaxın zamanda, daha əvvəl ümmətin necə hərəkət edərsə sapıtmayacağını açıqlamışdır. İndi ağır xəstə halında Müsəlmanların əlində içi tamamilə hidayət olan Quran-ı Hakim və ondan ayrılması mümkün olmayan və az qala dəyərdə ona yaxın (3) Sünnəni Səniyyə varkən, Rəsuli Əkrəmin (s.ə.s.) əlavə bir tövsiyəsinə ehtiyac yoxdur. [Rəsulullah (sav) H. 11. il 12. R. Əvvəl, Bazar ertəsi günü vəfat etmişdir.]

Həzrəti Ömər (ra) 'in kağız qələm gətirilməsinə qarşı çıxışını, oradakı səhabələrdən bir qisimi dəstəkləmiş bu görüşü yerində görmüşdülər. Səhabələrin bir qismi da Hz. Ömərin görüşünü dəstəkləməmiş və bu görüşə qarşı çıxmışdır. Onlara görə kağız qələm gətirilməli və Rəsulullahın tövsyəsi alınmalıdır. Bu mövzuda hər iki tərəf arasında mübahisə uzanıb səslər yüksəlincə Rəsulullah (sav) "Yanımdan qalxın; mənim yanımda mübahisə olmaz. Məni öz halımda buraxın. "(4) buyurmuşdur. Beləcə Rəsulullah (sav) hüzurundaki müzakirə və Kırtas hadisəni sona çatmışdır.

 

b) İbni Abbas və Hz. Aişəyə Görə Kırtas Hadisəsi

əl-Kamile görə, İbni Abbasdan rəvayət edilən Kırtas hadisəni belədir. Hicrətin 11. ili, Rəbiüləvvəl ayının əvvəlində Rəsulullahın vəfatından beş gün əvvəl, yəni cümə axşamı günü (5) "Rəsulullah xəstəliyi və ağrısı şiddətləndi. (Hətta ağrısından görə iki Yanaqlarının gözlərindən yaşlar axırdı.) Bunun üzərinə o belə buyurdu: “İtuni bi divatin ve beydae = Mənə bir divitlə bir ağ / Səhifə gətirin. Ektub lekam La tudıllune ba’di ebeden = Mən sizə, məndən sonra əbədi olaraq sizi yoldan çıxartmaycaq bir yazı yazıram. " fe tenaze’u = Bunun üzərinə onlar -səhabələr, Nəbinin yanında müzakirə uyğun olmadığı halda müzakirə etdilər (6) və belə dedilər: "Mütləq Rəsulullah (sav) xəstəliyindən ötəri sayıqlayır. (7) Bunu ona (onun yanında) təkrarlamağa başladılar. Bunun üzərinə o (Rəsuli Əkrəm), "Məni yalnız buraxın. Mənim üzərində olduğum şey, məni özünə çağırdığınızdan daha xeyirlidir. "Buyurdu və üç şeylə vəsiyyət etdi:" Müşriklərin Cəziretül Ərəbdən çıxarılması, (Mədinəyə) gələn heyətlərin onun qonağı kimi ağırlanması. "(Hadisəni rəvayət edən) İbni Abbas belə dedi:" üçüncüsünə (üçüncü tövsiyəni etməkdən) qəsdən susdu və ya mən onu unuttum. (8)

Göründüyü kimi, burada hadisə bir az daha fərqlidir. Rəsulullah (sav) kağız və qələmlə vəsiyyət və emr edeceyi şeylərin ikisini açıqlamış, birini də ya açıqladığı halda ravi unutmuş və ya açıqlamamışdır. İbni Əsirin görə Kırtas Hadisəni belədir.

Hz. Peyğəmbər (sav) 'in xanımı Hz. Aişə (ra) anamızdan rəvayət edilən bir hədisi şərifi də, Kırtas hadisəsiylə əlaqədar görürük:

 

Hz. Aişə (ra) bu mövzuda belə buyurmuşdu: Rəsulullah (sav) xəstələndiyində mənə belə dedi:

"Mənə atan Əbu Bəkir və qardaşını (Abdurrahmanı) bir yazı yazmaq üçün çağır. Çünki həqiqətən mən, bir xahiş edə bilənlər belə xahiş etməsindən və mən öldükdən sonra belə deməsindən qorxuram: "Ene evlə = Mən bu işə (xilafətə) daha layiqəm."

 

Sonra Rəsulullah, Allah və möminlər ancaq Əbu Bəkirə razı olur. "(9) qiymətləndirməsini edərək bundan imtina etmişdi."

Göründüyü kimi burada, xəstəlik günlərində xilâfətlə  əlaqədar yazılmaq istənən yazı Hz. Əbu Bəkiri maraqlandırır. Bu rəvayət, qiymətləndirmədə əsas alınsa, Hz. Əbu Bəkirin xilafətə layiq olduğunu göstərdiyi kimi, onun xəlifə olmasının ixtilafları önləyəcəyini də işarə etməkdədir. Ayrıca Rəsulullahdan sonra, rəhbərlikdə özünün ilk xəlifə olacağı işarətini də buradan çıxara bilərik.

c) Kırtas Hadisəsi və Vəsiyyət nəzəriyyəsi

Şiələr o və ya bu şəkildə nəql edilən Kırtas hadisəni; çox sonralar -burası önəmlidir- siyasi bir vəsait edərək, imamətin "vəsiyyət" nazariyesinə, Sünnədən dəlil olaraq təqdim etmə yoluna getdilər. (10) Bu hadisənin şərhini illa Hz. Əlinin xilafəti əlaqədar göstərmək üçün əlindən gələni elədilər. Şiə anlayışa görə, Hz. Məhəmməd (sav) ancaq Hz. Əlini xəlifə təyin etmək üçün kağız və qələm istədi; onun nə vəsiyyət edəcəyini yaxşı bilən Hz. Ömər və bənzərləri bunu maneə törətdilər; beləliklə xilafət, Hz. Əlinin əlindən haqsız olaraq "qəsb" edildi. Beləcə səhabələr -əstağfirullah- zalım, qəsbkar hətta kafir və mürtəd oldular. (11) Çünki Şiəyə görə, imamət = xilafət Allahın təyiniylədir. Peyğəmbərləri Allah necə təyin edirsə, imamları / xəlifələri də O təyin edər. Bu təyin də, Allah və Rəsulullah tərəfindən keçiriləcəkdir. Təyin "nass" la və Rəsulullahın bilidrməsiylə olur. Yaxud nassla imam olan, özündən sonrakı imamı bildirir. Bu xüsusdakı hökm nübüvvətdəki hökmün eynisidir. İnsanların imam intibah etməyə haqqları yoxdur. İmam, Rəsulullahın naibi olduğu üçün, onun xilafətinin Allah və Rəsulullahın izni ilə reallaşması lazımdır. İmamı xalq seçsə imam / xəlifə üzərində faktor olurlar. Bu isə söz mövzusu olmaz.

Şiə inancına görə, Kırtas hadisəsindən ötəri səhabələrin; Hz. Ömər, Hz. Əbu Bəkir, Hz. Osmanın cinayətləri çox böyükdür. Onlar Allahın təyin etdiyi və Hz. Peyğəmbər (sav) 'in bildirəcəyin imamı qəbul etməmişlər. Allahın təyin etdiyi imamı qəbul etməmək, onlara görə, səhabələri, Hz. Öməri, Hz. Əbu Bəkir və Hz. Osmanı küfrə və irtidada qədər apara bilər. Onların, az bir qrup istisna olmaqla, səhabə və xulafəi Raşidini üçünə düşmənlikləri buradan gəlir. (12) Halbuki Sünnilər, səhabələr arasında bir ayrı-seçkilik etmədikləri və onların heç birinə dil uzatmadıkları kimi, şiələri də əhli bidattan olan mömin və müsəlmanlar olaraq qəbul edərlər. (13 )

d) Dörd Nöqtə Şiəlikdə İmametin Əhəmiyyəti

Şiələrdə İmamət çox əhəmiyyətlidir. Sünnilər imanın şərti altıdır. Onlarda isə imanın şərti bu göstərilən beş şeydir: Tövhid, nübüvvət, ədalət, öldükdən sonra dirilmək və imamət.

Onlara görə bir insanın mömin ola bilməsi üçün, imamların (14) tək-tək Allah və Rəsulullah tərəfindən təyin edildiyinə, imamətin qiyamətə qədər Hz. Ali soyundan kəslərdə davam edəcəyinə inanması lazımdır. Bəzilərinə görə, imamət / xilafət əsasına inanmayan da mömin sayıla bilər. İmamlar günahsızdır, nəbilər kimi günahsızdırlar; cinayətdən, yanılmaqdan, səhv iş görməkdən, unutmaqdan və hər cür əksiklikdən qorunmuşlar. İmamlar şəriəti qoruyan və icra edən kəslər olduqlarından, onlarında peyğəmbərlər kimi məsum və günahsız olmaları lazımdır. (15) Əks təqdirdə özlərinə güvənilməz.

Onlara görə, imamlar, bütün ilahi hökmləri və elmləri bilirlər. Bunları Hz. Peyğəmbər (sav) 'dən yaxud özlərindən əvvəlki imamlardan öyrənmişlər. Onlar başqalarından və bir müəllimdən öyrənməyə möhtac deyillər. Yeni bir şeyi ilhamla öyrənirlər. Bütün suallara cavab verirlər. "Bilmirəm" deməzlər. Hətta, cavab üçün gözləməzlər, düşünməzlər və cavabı təxirə salmazlar. (16)

 

Şiəliyə görə, imam, Allahın qullarına bir tanıtmasıdır, dəlildir. İmam Allahın yer üzündəki dəlilidir. İmamlar olmasaydı, insanlar İslami hökmlərə tabe olmamaq mövzusunda üzrlü görülürlərdi. Yəni təklif və məsuliyyət ancaq imamla mümkündür. Buna Nisa Surəsinin 121. ayəni dəlil gətirilir:

"Özlərinə bir peyğəmbər gəldikdən sonra, insanların Allah qatında bir bəhanələri qalmasın deyə biz insanlara peyğəmbər göndərdik." (17)

Nəbi göndərmək sübut olduğu kimi imam göndərmək də bir dəlildir. İranda ki "Hüccətullah" "Ayətullah" "Ayətullahul-üzma" ünvanları burdandır.

Şiə imamına görə, hər cür vəziyyətdə, imama itaət fərzdir. İmamlara / xəlifələrə itaət Allaha itaətdir. Onları sevən Allahı sevər. Onların əmrlərini rədd edən, Allahın və Rəsulullahın əmrlərini rədd etmişdir. İmamlar məsum olduğuna görə, heç səhv yapmayacaklarından, ilahi elmləri və hökmləri biləcəklərindən, onların əmri hər zaman Allahın əmridir. (18)

Sünnilikdə isə ... Xəlifələr də bir insandır; səhv edə bilərlər. Onların Allaha üsyan sayılan əmrlərinə itaət lazım deyil .. Peyğəmbərlərdən başqa məsum kimsə yoxdur. Ən böyük səhabələrin və vəlilərin də səhvləri ola bilər.

e) Kırtas hadisəsinin Qisa təhlili

Qısaca üzərində dayandığımız Kirtas hadisəni bir neçə nöqtədən təhlil etməkdə fayda vardır.

Birincisi: Əslində kiçik bir təfərrüat olan Kirtas hadisəsində Əshabi-kiramın hamısı eyni fikir və rəftarda deyil. Səhabələr başqa mövzularda da fərqli görüşlərə içində ola bilmişlər; bu son dərəcə normaldır. Nəticədə Hz. Ömər (ra) və onun kimi düşünənlərin fikirlərinin ağırlıq qazandığı, kağız və qələm gətirilməməsini aydın olmaqdadır.

İkincisi: Kırtas hadisəsindən sonra, Rəsulullah (sav) və Səhabələrdən bir qisimi, digərlərini zalımlıqla, qəsbla və imamın təyinindən maneə suçlamamışdır. Zülm və qəsb olsaydı, əvvəl Hz. Peyğəmbər (sav) sonra haqpərəst və ədalətli olan səhabələr və haqqın tərəfdarlığı üçün hər şeyini ortaya qoyan Hz. Əli də (r.a.) eyni tərzdə davranardılar.

Üçüncüsü: Hz. Peyğəmbərin (sav) son xəstəliyində, yalnız Kırtas Hadisəsi deyil, Hz. Fatıma'yla, Hz. Osmanla və digər müsəlmanlarla əlaqədar başqa başqa hadisələr də olmuşdur. (19) Bunlardan biri də, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Hz. Əbu Bəkirlə əlaqədardır. Nədənsə şiələr, yalnız Kırtas hadisəsinə böyük yer və əhəmiyyət verərək, bu hadisəni təzyiqlərlə və tekellüflü te'villerle / şərhlərlə Hz. Əliylə (r.a.) əlaqələndirmək istəyirlər.

Dördüncüsü: Hər nə qədər qələm və Səhifə gətirilməsə də, Rəsulullah (sav) vəsiyyətini etməmiş deyil. İbn-i Abbasdan (ra) gələn bir nəqlə görə, vəsiyyətini "şifahi" olaraq etmişdir. Bu halda yenə bir maneə törətmə və Hz. Əlinin imam nasb edilməsi söz mövzusu deyil. Rəsulullah (sav), Kırtas hadisəsindən sonra beş gün yaşamışdır. Lazım olsa idi, o beş gün ərzində deyə bilərdi.

Beşincisi: Kırtas Hadisəsi, meydana gəlişindən çox sonra, Şiəliyin siyasi vəsait olaraq işlədiyi və üstündə Şərhlər çıxardığı bir hadisədir. Bu hadisənin Hz. Əlinin xəlifə nasb edilməsiylə doğrudan bir əlaqəsi olsaydı, dərhal və Hz. Əbu Bəkrin xəlifə seçilməsində, Hz. Ali tərəfdarları dilə gətirilməsi lazım deyil idimi?

Altıncısı: Hz. Aişə (ra) 'dən gələn bir rəvayətə görə, Rəsulullah (sav)' ın son xəstəliyində, xilafətlə əlaqədar bir yazı yazılması istəyi və vəsiyyəti, əslində Hz. Əliylə əlaqədar deyil, Hz. Əbu Bəkirlə əlaqədardır. Lakin Sünnilər belə bir rəvayət olduğu halda, bunu şiələr kimi böyütməmişdir, "Hz. Əbu Bəkirin xilafətə təyini" kimi şərh etməmişlərdir. Səhabələr də belə bir yola müraciət etməmişlər. Bunu ancaq Hz. Əbu Bəkir (ra) 'in xilafətinə və xilafətə ləyaqətini, yalnız "kiçik bir işarə" saymışlardır.

Yeddincisi: Hz. Peyğəmbər (sav) 'in xəstəliyi aşağı yuxarı on üç gün qədər sürmüşdü. Cümə axşamı günü kağız / kırtas və qələm / qələm istədikdən sonra, Rəsulullah (sav) dörd gün daha yaşamışdı. (20) Bu arada, başqa bir çox əmr, təlimat və tövsiyə etdi. Hətta, vəfat edəcəyi gün yaxşıca fərqli olardı; namaza gələn səhabələr, "yaxşıca yaxşılaşdığı" qənaətinə belə varmışlar. Hz. Əbu Bəkir də bu qənaətə gəlib, Mədinəyə, məscidə 2 mil / 3 km qədər məsafədə olan Sunh'taki evinə belə getmişdi.

Əgər Rəsulullah (sav) xilafət mövzusunda mütləq ki bir təyini, vəsiyyət, təklifi olacaq olsaydı, bunu dörd gün içində, elə və ya belə edərdi. Halbuki o artıq bu hadisə üzərində dayanmamış və çox əhəmiyyətli hesab etmədiyi üçün də bundan imtina etmiş ola bilər.

Məsələni bu kimi nöqtələrdən qiymətləndirsək daha sağlam və tarazlı bir nəticəyə gəlməyimiz asanlaşacaq.

f) Sünnilərin, Şiə İmamət inancına Baxışı

Yuxarıdakı şərhlər Sunni baxış bucağı tərəfindən bu nöqtələrdən qiymətləndirilə bilər:

- Imamiyyəyə görə iman, imamətə inanmaqla tamamlana bilər. İmamət peyğəmbərliyin davamıdır. Sünnilərə görə isə, imamət füruattandır. Təfsilatı sayılır. İman əsaslarından deyil. İmanın əsasları altıdır.

- Şiəyə görə, imam nasb etmək Allah Təalaya viicub-u şəxsiylə vacibdir. (21) sünnilərə görə də xəlifə təyin etmək vacibdir. Yalnız bu, müsəlmanların müxtəlif şəkillərlə onu xilafətə nasb etməsiylə olur.

- Şiəyə görə imamlar (12 imam) peyğəmbərlər kimi günahsızdırlar. Günah işləməzlər. Allahın, özlərinə itaəti əmr etdiyi kimsələrdir. Onlar, Allah elminin xəzinəsi, vəhyin mübəlliğ və tövhidin əsaslar. Kiçik böyük günah işləməzlər. Əhli-Sünnəyə görə, peyğəmbərlərdən başqa heç kimsə məsum deyil. Hətta, səhabələr və onların ən qabaqda gələnləri belə günah işləyə bilərlər. Əhli-Sünnə, səhabələrin hamısına dil uzatmasa belə, onlann da kiçik böyük günah işləyə biləcəyini qəbul edir. Xəlifələri ismətlə, səhvsizliklə və cinayətdən masumiyətlə vəsf etməz. Onlar da cinayət işləmə mövzusunda digər insanlar kimidirlər, səhv edə bilərlər.

- Şiələrə görə, imamların ismətini / günahsızlığını inkar edən kimsə, onları tanımır deməkdir. "Onları tanımayan (cahil) kimsə isə kafirdir." (22) Qəbirdə onlara görə, "Rəbbin kim, peyğəmbərin kim?" sualından sonra "Imamın kim?" deyə soruşulacaq. "İmamım Əlidir" deyənlər xilas olacaq. (23) İmami tanımamaq bir baxıma qurtuluşa ərmənin səbəbidir. Əhli-Sünnədə xəlifələrin günahsızlığını qəbul etmək kimi bir şey yoxdur. Qəbir Sualını də belə bir sual söz mövzusu deyil.

- Şiələrdə imamət, Hz. Rəsulullah (sav) 'dan sonra, Hz. Ali (ra) nəslindən olan müəyyən kəslərə üstünlük verir, onları ismət dərəcəsinə yüksəldir; başqalarında olmayan "xüsusi bir məlumat" a sahib olduqlan xüsusunu ortaya qoyar. Əhli-Sünnəyə görə, Rəsulullah (sav) 'dan başqa ismət sifətinə sahib bir kimsə olmadığı kimi, onlar səhabələr və müsəlmanlar arasında xüsusi məlumata sahib bir zümrəni qəbul etməz. Quranı və İslamı hər müsəlman bilib öyrənə bilərsiniz. İlahi elmləri bilmək Hz. Ali (ra) nəslindən (Əhli-Beyt) bir qrupa inhisar etdirilə bilməz; bu, Quranın ruhuna və özünə ziddir. Allah yanında Kərimlinin (üstünlük, dəyər və şərəf) ancaq təqva ilədir. Lakin, Əhli-Sünnə, Hz. Peyğəmbər (sav) 'in nəslini, Əhli-i Beytini çox sevər; onlara təzim tapılar. (24)

- Şiələrə görə imamət, Hz. Ali (ra) nəslindən olan kəslərin haqqıdır. Sünnilərə görə isə, xilafət qəti müəyyən bir sülalə və zümrənin inhisarında deyil. xulafə-i Raşidin bunun ən gözəl nümunəsidir.

Dipnotlar:

1- Bu mövzuda gətirilən digər dəlillər üçün bax. Əhl-i Beyt, Hz. Əliylə bağlı hədisi şəriflər; Tarixul Hamis, II, 200; Adam Mezz. Onuncu Yüz ildə İslam Mədəniyyəti, tər. Salih Şaban, İstanbul 2000, s. 87-88; Peyg. Hayatı, II, 708.
2- Əhməd b. Hənbəl. Müsnəd, I-IV, Beyrut, ty. IV, 369; Ehli Beyt, 45, 78; el- Kamil, II, 320; Onuncu Yüz ildə İslam Mədəniyyəti, s. 87; Şibli Numani. Hz. Ömər və Dövlət İdarəsi, I-II, tərc. Talib Yaşar Alp, İstanbul 1980, s. 1000 vd.

3- Səqəleyn ifadəsi bu dəyər yaxınlığına işarə edir. Bax. Əl-Mufrədat, s. 79; Əhli Beyt, s. 45.
4- Müsnəd, I, 325; İbni Sad. Et- Tabaqatul-Kübra, I-VIII, Beyrut, ty. II, 242; Xidmətli. İslam Tarixi, s. 456; əl-Kamil, II, 320
5- Hz. Peyğəmbər Bazar ertəsi günü vəfat etmişdir.
6- Kimlər isə divitlə(mürəkkəbə batırılan qələm ilə) səhifənin gətirilməsi, kimisi də gətirilməməsi tərəfdarı idilər.

7- “İnnə Rasulellahi Sallallahu aleyhi və səlləmə Yəhcüru.”
8- əl-Kamil, II, 320; Xidmətli, İslam Tarixi, s. 456; Sah. Buhari, IV, 66,
9- ət-Tac, III, 309; K. Fəzail. Müslim Fəzailus-Səhabe, 11; əl-Haləbi, İnsanul Uyun, I-III, Beyrut 1980, III, 456; İslam və Xilafət, s. 156,
10- Xidmətli, İslam Tarixi, s. 437.
11- Fığlalı, E. Ruhi. Etikadi İslam Məzhəbləri, İstanbul 1985, s. 127-128.
12- Etiqadi İslam Məzhəbləri, s. 127-128; İslam və Xilafət, s. 135 vd; Muhamməd Rıza əl-Muzəffər. Şiə İnancları, tərc. Abdülbəqi Gölpınarlı, İstanbul 1978, s. 50, 57-58.

13- Etiqadi İslam Məzhəbləri, s. 127 vd;
14- On İki İmam.
15- Şiə İnancları, s. 51-52
16- A.g.e., s. 52 vd.
17- Nisa, 4/121
18- Şiə İnancları, s. 53 vd.; Etiqadi İslam Məzhəbləri, s. 118, 127-129; Hz. Ömər və İslam İdarələri, s. 100.
19- Siretun-Nebi, IV, 328; Ənsara yaxşılıq tövsiyyəsi.
20- Hz. Ömer ve Devlet İdaresi, s. 100, 104. Bax. Səh. Buxari, K. İlm.
21- Etiqadi İslam Məzhebləri, s. 129; Xizmətli, İslam Tarixi, s. 514.
22- Etiqadi İslam Məzhəbləri, s. 128; əl-Qummi, Əbu Cəfər İbni Babeveyh, Risaləti İtikadatil- İmamiyyə, Şiə İmamiyyənin İnanc Əsasları, tərc. E. Ruhi Fığlalı, Ankara 1978, s. 113.
23- A.g.e., s. 130.
24- Etiqadi İslam Məzhəbləri, s. 141-142; Əhli Beyt, 1 ve 2. bölmələrə bax.; Xidmətli, İslam Tarixi, s. 514.

Yazar

 

Murat Sarıcıq (Prof.Dr.)

 



04-07-2015 12:56:47

Düğüme özel


Bu səhifəyə daxil olmaq üçün səlahiyyətli deyil.

Üzv olmaq istəyirsinizsə Bura basın.

Əgər üzv deyilsinizsə Bura basın.

Şərhsiz