Ana səhifə

LUKATA (Tapılan Mal)


YazdırSend to friend
Sual Detayı: 
Salam aleykum. Küçədə və ya ətrafımda hər hansısa bir insan olmayan bir yerdə pul tapıb onu götürmək nə qədər doğrudur?
Cavab: 

Və aleykumussalam və rahmətullah.

Bir şeyi yerdən qaldırıb almaq; elmi, kitablardan öyrənmək; tükləri yolmaq; tapılan mal haqqında istifadə edilən bir İslâm hüququ termini. Mülkiyyətini və ya üzərindəki haqqını tərk etmək niyyəti olmadan sahibinin iradəsi xaricində itmiş və başqası tərəfindən tapılıb sahibinə verilmək üzrə alınmış, tapanın sahibini bilmədiyi möhtərəm (üzərində sahibindən başqasının təsərrüf (fəaliyyət) haqqı olmayan) mal.

Lukata ilə bağlı hökmləri İslâm hüququnun iki əsas qaynağından ikincisi olan Hz. Peyğəmbər`in sünnəti tənzimləməkdədir. Qur`an-ı Kərîm lukata ilə bağlı hökmləri açıqlamamışdır (bax. Əbu Dâvud, Sünnə, 5; Azımabadi, Avnu`l-Məbud, Mədinə 1388-89 / 1968-69, XII, 354-356). Bu vəziyyət sünnət`ə olan ehtiyacın ən açıq dəlilidir.

Lukata mövzusunun əsasını təşkil edən hədis budur: Zeyd b. Xalid əl-Cühenî (r.a.) `dan rəvayət edildiyinə. görə Hz. Peyğəmbər (sas) belə buyurmuşdur: Bir adam Hz. Peyğəmbər (sas) `ə gələrək lukatanın hökmünü soruşdu. Hz. Peyğəmbər: "Onun mahfazasını və bağını möhkəm tut, sonra bir il elan et! Sahibi gələrsə verərsən. Əks təqdirdə onu necə istəsən elə et" buyurdu. Adam: Qoyunun hökmü nədir deyə soruşdu. Hz. Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm:

"Onu al. O ya sənin yaxud din qardaşının və ya qurdundur" buyurdu. adam; -itmiş dəvənin hökmü nədir deyə soruşdu. Hz. Peyğəmbər: "Ondan sənə nə? Su tulumu və çarığı bərabərindədir. Sahibi rast gələnə qədər suya gedər və ağacları yeyər" buyurdu (Buxârî, Lukata 1, 2, 3, 4, 9, 10,11; Müslim, Lukata, 1, 2, 5 , 7, 8, 9 ...).

Tapılan malın alınmasının üstün olub olmadığı ixtilaflıdır. HənəfiŞafiilərə görə tapılan bir malın sahibinə vermək üzrə alınması, tərkindən üstündür. Çünki belə bir malı almaqla, onun itməsi önlənmiş olmaqdadır. Əhməd b. Hənbəl (ö. 241/855) isə, belə bir malı almanın, nəfsi haram yeməklə qarşı-qarşıya gətirəcəyindən, tərkinin daha fəzilətli olduğu görüşündədir (Kâsânî, Bedâyiu`s-Sanayi`, Qahirə 1327-28 / 1910, VI, 200; İbnü` l-Hümam, Fethu`l-Qədr, Qahirə 1389/1970, VI, 118; Şirbini, Muğni`l-Möhtac, Qahirə 1379/195960, II, 406; İbn Kudâme, əl-Muğni, Nşr. M. Xəlil Herras, Qahirə, ty., V, 694).

Lukatanın alınıb mühafizə edilməsi və sahibi çıxdığında ona verilməsi, bütün ilâhi dinlərdə mövcud olan zərurət-i diniyyə`dən malı qoruma prinsipinə daxildir (Karafi, əl-Furu, Qahirə 1347, IV, 33). Lukatayı alarkən mültakit (lukatayı alan)`ın niyyəti önəmlidir. Lukatayı alan sahibinə vermək üçün alarsa, lukata onun yanında əmanət hökmündədir və tələf olması halında ödəmə mükəlləfiyyəti yoxdur. Ancaq özünə mal əldə etmək məqsədilə alarsa; qəsb etmək hökmündədir və malın tələf edilməsi halında kompensasiya lazımdır (Vehbe əz-Zühayli, Nazariyyetü`d-Daman, Dəməşq 1402/1982, s. 174-175; Ali el-Hafif, ed-Daman fil-Fıkhi`l-İslâmî, Qahirə 1971 , I, 102,104,107). Ancaq Lukatayı alanın sahibinə vermək üçün əmanət aldığının ortaya qoyulması bəzi vəzifələrin yerinə yetirilməsinə bağlıdır. Bunlar;

a. İşhâd: Lukatayı alanın bunu özü üçün almayıb sahibinə vermək üzrə etdiyinə iki ədalətli şəxsi şahid tutmasıdır. Əbu Hənifə`yə görə işhâd vacib; Maliki, Şafiî və Hanbəlilərə görə müstəhəbdir (Tahavi, Şərhu Məâni`l-Asar, Qahirə 1388/1968, IV, 136; Şövqəni, Neylü`l-Əvtar, Qahirə 1357/1983, V, 339; Nəvəvi, əl-Məcmu, Beyrut , ty, XV, 255-258; İbn Qudâmə, a.k.ə, V, 708; Nəcib əl-Muti, Təkmilətü`l-Məcmü`, Bacı, əl-Müntəka, Qahirə 1332, VI, 135).

b. Elan: Lukatanın -sopa, qamçı, ip və s. kimi insanların dəyər vermədiyi əhəmiyyətsiz şeylər xaricinde- 1 il elanı vacibdir (Tahavi, a.ç.ə, IV, 136; İbn Qudâmə, a.ç.ə, V, 694; Baci, a.ç.ə, VI, 136; Nəvəvi, Şerhu`l-Müslim, Qahirə 1349, XII , 22). Elanda məqsəd malını sahibinə çatdırmaqdır. Buna görə elan insanların sıx olduqları yerlərdə xüsusilə malın tapıldığı ətrafda müəyyən aralıqlarla edilməlidir. Mültakit lukatayı elan edərkən yalnız cinsini -Qızıl, gümüş kimi- zikr etməlidir. Vəsflərin hamısını zikr etməsi halında buna şahid olan və sahibi olmayan biri lukatayı onun olduğunu iddia edərək ala bilər. Bu vəziyyətdə multakit lukatayı kompensasiya edər. Buna görə lukata başqasına göstərilə bilməz (Ərdəbili, əl-Ənvar, Qahirə 1326, I, 446; Baci, a.ç.ə, VI, 136).

 Elan hər hansı bir xərcə səbəb olursa Hənəfi, Şafi, Hanbəlilərə görə elan xərcləri multakite aiddir. Malikilərə görə isə multakit lukatanın elanı üçün ediləcək xərcləri lukatadan verilmək üzrə bir başqasına etdirə bilər (Vehbe əz-Zühayli, əl-Fıkhu`l-İslâmî, Dəməşq 1405/1985, V, 778; Abdulkərim Zeydan, Mecmua Buhûs fiqhiyyə, Bağdad 1407/1986, s. 329-330).

Şârî`in lukatayı alma mövzusundakı icazəsi işhâd və elanla qeydlidir. Bu vəzifələri yerinə yetirməyən multakit haqqında qəsb hökmləri tətbiq olunur (bax. Qəsb mad.).

Multakitin tapdığı malı qoruması və elan etməsi qarşılığında bir ödəniş haqqı yoxdur. Etdikləri, teberrûdan (bağışlamaq) ibarətdir. Ancaq mal sahibi multakitə bəxşiş verə bilər. Hənbəli və Şafiilərə görə isə mal sahibinin vədi varsa mültakit buna haqq qazanar (Kâsânî, a.ç.ə, II, 202; İbn Adilberr, əl-Kafi, Riyad 1400/1980, II, 839; İbn Qudâmə, a.ç.ə, V, 745; Şafii, əl -Ümm, Bulak 1321-25, III, .291).

Multakitin lukataya etmiş olduğu xərcləri mal sahibindən ala bilməsi üçün xərcləri hakimin izni ilə etmiş olması şərtdir. Əks təqdirdə bu xərclər təbərrü mahiyyətindədir. Hakimin izni ilə edilən xərcləri mal sahibinin ödəməməsi halında multakitə xərcləri ödətdirincəyə qədər malı həbs haqqı yaranar (Şeyx Bədrəddin, Câmiul-Fusûleyn, Qahirə 1300, II, 81; Kâsânî, a.ç.ə, VI, 203; İbnü`l-Hümam a.ç.ə, VI, 127) .

Lukatanın sahibi olduğunu iddia edənə təslimi:

Lukatanın sahibi gəldiyində ona malın verilməsi lazımdır. Ancaq lukatanın onun olduğunu iddia edənin doğruluğunu anlamaq üçün iki yol vardır:

1. Lukatanın vəsflərini bilmək,

2. Dəlil ilə isbat.

Lukatanın, onun olduğunu dəlil ilə isbat edənə verilməsi ittifaqla vacibdir. Ancaq lukatanın vəsflərini bilənə verilməsi Hənəfilərə görə vacib deyil. Hənbəli və Malikilərin görə isə vəsflərini bilənə lukata verilir. Şafiilərə görə isə multakit vəsf edənin doğru söylədiyinə qənaəti varsa lukatayı vəsf edənə verə bilər (Səraxsi, əl-Məbsut, Qahirə 1324-31, XI, 8; Kâsânî, a.ç.ə, VI, 202; İbnü`l-Hümam, a.ç.ə, VI, 129 vd .; İbn Qudâme, a.ç.ə, V, 709-711; Sehnûn, əl-Müdevvene "Qahirə 1324, VI, 174-175; Şafii, a.ç.ə, III, 288; Şirbini, a.ç.ə, II, 416).

Tapıntı (tapılan) pulu nə etmək lazımdır?

Yolda və ya hər hansı bir yerdə tapılan pul və digər qiymətli şeylər ya alınmaz keçilər. Ya alınıb mühafizə edilərək sahibi axtarılar. Alınmadan geçilərsə heç bir şey lazım gəlməz. O təqdirdə heç bir məsuliyyət və qorxu yoxdur. Amma alınıb da sahibinə veriləcəksə ediləcək işlər vardır. Belə sıralamaq mümkün olar.

Tapılan şey, tapıldığı yerdən uzaqlaşdırılmadan şahidləndirilər: "Mən bu qədər pulu, yaxud bu dəyərdə bir şeyi tapdım. Sahibini axtarmaq niyyətiylə də götürdüm. Adım, evim, adresim budur, gəlsin alsın, sizlər şahid olun " deyilir və bir il qədər bu pul və mal elan edilir. Bu müddət ərzində sahibi tapılarsa verilir. Tapılmazsa sahibi adına bir xeyir yerinə yaxud layiq olan bir kasıba şahid tutularaq bağışlanılır ..

Əgər mühafizə əsnasında bu mal zay olar, oğurlanarsa baxılar; zay olma, səhlənkarlıqdan mı? Yoxsa öz malı kimi mühafizə etdiyi halda baş vermiş olan bir qəzadan mı? Öz malı kimi mühafizə titizliyi göstərdiyi halda məruz qaldığı ziyandansa ödətilməz. Əgər tapıntı mal deyə səhlənkarlıqdandırsa ödədilər. Ödəməzsə sahibinə borclu qalar.

Bu məsuliyyəti baxımından tapılan mal asanlıqla alınmamalı, alınacaqsa sonundakı bu məsuliyyət və mükəlləfiyyətlər yaxşı düşünülərək alınıb, gərəkləri yerinə yetirilməlidir. Bəsit tapıntılar gözlətməni gərəkdirməzsə də bir dəyər sayılan tapıntılar bir il qədər gözlədilər, elan edilər, sonra bir kasıba və ya xeyr təşkilatına bağışlanar ..

Qeyd: Hal-hazırda, tapılan mallarla bağlı ediləcək şey, bunları polis və ya polis kimi dövlətin əlaqədar təşkilatlarına təslim etməkdir.

Əhməd ŞAHİN

İtirilmiş Mal

Sahibi tərəfindən itirilmiş olan canlı və ya cansız mala İslâm hüququnda "lukata" (itirilmiş mal) adı verilər. Başqa bir sözlə "tapılan və sahibi bəlli olmayan mal" deməkdir. Valideynləri naməlum tapılan uşağa isə "lakît" deyilir.

İtirilmiş malların nə kimi bir rəftara tabe tutulacağı xüsusu hədislərə əsaslanaraq bir sıra əsaslara bağlanmışdır. Ubeyy b. Ka'b (ra) 'dan belə dediyi rəvayət edilmişdir:

"(Bir dəfə) mən bir kisə tapdım; içində yüz dinar vardı. (Onu) Hz. Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm`ə ərz etdim.

Rəsulullah; "bunu bir il (insanların toplu olduğu yerlərdə) bildir, elan et" buyurdu. Mən də bir il müddətlə onu elan etdim. Lakin sahibi çıxmadı. Sonra Resulullaha gəldim. Rəsulullah "bu il (daha) bildir", buyurdu. Onu bir il daha elan etdim. Lakin yenə sahibi çıxmadı. Sonra üçüncü dəfə Hz. Peyğəmbərə vəziyyəti ərz etdim.

Bu dəfə Rəsulullah; "bu pulun, sayını, ağız bağını mühafizə et. Sahibi gəlir (də pulun sayını, çıkını, ağız bağını xəbər verər)sə kisəni ona ver, gəlməzsə onu xərcləyə bilərsən" buyurdu "(Buxârî, Lukata, 1).

İtirilmiş mallar, toyuq, quş, keçi, qoyun, mal-qara və dəvə kimi canlı mallar ola biləcəyi kimi, pul, qızıl, gümüş, ev əşyası, əl alətləri, geyim əşyası və ya qida maddələri kimi cansız şeylər də ola bilər. Itirilmiş malları başqa bir cəhətdən, əhəmiyyətli və əhəmiyyətsiz deyə ikiyə ayırmaqda mümkündür.

Sahibləri tərəfindən axtarılması adət olmayan tarlada qalan sünbüllər, meyvələr, qabıqlar və çəyirdkləri kimi şeylər əhəmiyyətsiz olan itirilmiş mallardır.

Oğurlandığı zaman oğurluq cəzasını gərəkdirən miqdar qədər və ondan daha qiymətli olan mallar da itkin mallardır (Ömər Nəsuhi Bilmən, Hüquq-ı İslamiyyə Cəmiyyəti, VII, 242).

Itirilmiş malları görüldüyü yerdə alıb saxlamaq, bəzən məşru, bəzən də qeyri məşru qəbul edilmişdir.

Buna görə itirilmiş malları almaq, mübah, məndûb, vacib və haram kimi hökmlərə tabe tutulmuşdur.

Əgər rast gəlinən mal, alınmadığı təqdirdə zay olmasından əndişə edilmir və daha etibarlı kimsələr tərəfindən götürülüb qorunacağı bilinirsə, onu alıb qorumaq mübahdır. Tərkində günah yoxdur. Əgər zay olmasından əndişə edilirsə, malı alıb sahibi üçün qorumaq məndubtur. Beləcə bu itirilmiş malın, haram-halal bilməz birinin əlinə keçməsi önlənmiş olar. Alınmadığı təqdirdə zay olacağında əminlik olan itirilmiş malı, sahibini tapana qədər saxlamaq vacibdir. Qiymətli bir malı tapıldığı zaman onu sahibinə vermək niyyəti ilə deyil də sahiblənmək və ondan faydalanmaq məqsədi ilə alsa bu da haramdır. Çünki bu itirilmiş malı tapmaqdan çox, qəsbə dönmüş bir vəziyyəti ifadə edər (əl-Kasam, Bedâyiu's-Sanayi ', Beyrut 1982, VI, 200, Ayrıca bax. "Lukata" maddəsi).

Osman Eskicioğlu

 

İtirilmiş bir əşyanın / pulun tapılması halında nə etmək lazımdır?

İslâm hüququnda tapılmış əşyaya "lukata" adı verilir. Belə bir malı alıb qaldırana "lakit" və "mültekit" təbiri istifadə edilər.

İtirilmiş əşyanı almaqdakı əsas məqsəd və hâkim düşüncə, əsl mal sahibinin hüququnu mühafizədir. Çünki burada bir möminin itmiş malının qorunması üçün bir təşəbbüs söz mövzusudur. Çünki Qur'anın ifadəsi ilə möminlər bir-birlərinin yardımcılarıdırlar.1 Bu da, bir kimsənin mömin qardaşının hüququnu mühafizə etməsini tələb edir.

Bu baxımdan fiqh kitablarımızda genişcə izah edilən lakita məsələsində, itirilmiş əşyanı tapıb alan kimsə "Əsl mal sahibini tapıb ona verəcəyəm." niyyəti o əşyanı yerdən qaldırar, himayəsi altına alar. Yoxsa öz şəxsinə almaq üçün qaldıra bilməz, şəklində hökmlər qeyd olunmaqdadır.2

Umumi olaraq, tapılan bir əşyanın yerdən qaldırılması və himayə altına alınması ilə bağlı hökm, yerə və vəziyyətə görə dəyişə bilməkdədir. Bu hökmlər belədir:

1. Buraxıldığı təqdirdə zay olması ehtimalı olan bir itmiş malı alıb sahibi üçün saxlamaq mənduptur.

2. zay olacağından qorxulan bir itmiş malı alıb saxlamaq vacibdir.

3. Hər hansı bir itmiş malı (sahibi tərəfindən axtarılacağı bilinən bir malı) alıb ondan faydalanması haramdır.3

İtirilmiş mal fiqh kitablarında iki qismə ayrılır. Birinci qisim əhəmiyyətliqiymətli olanlar. Digəri isə, əhəmiyyətsizqiymətsiz olan mallardır ki, bunlara "tafih" təbiri istifadə edilər. Ümumi olaraq belə tərif edilir .: Sahibləri tərəfindən axtarılması adət olmayan mallar. Məsələn normal bir daraq kimi. Istılahatı Fiqhiyyə Kamusu'nda bu barədə belə deyilir:

"Bəzi çöllərdə, tarlalarda, bağlarda Müxtəlif surətdə buraxılmış, sahibləri tərəfindən axtarılması adət olmayan sünbüllər, meyvələr, qabıqlar, çəyirdklər əhəmiyyətsiz olan lukatalardandır (itmiş mal) ki, bunlara tafih deyilir." 4

Bu baxımdan bəzi imamlara görə tafih olan, yəni qiyməti bir dirhəmdən az olan itmiş mallarda elana ehtiyac yoxdur. Bunu tapan kimsə ondan istifadə edə bilər. Sahibi tapılarsa və haqq tələb edərsə sahibinə vermək məcburiyyətindədir.

Qiymətli bir şeyi tapan kimsənin ilk edəcəyi iş, belə bir şeyi tapdığına dair başqalarını şahid tutmaq və xüsusiyyətlərini bütün detallarıyla təsbit etməkdir. Belə bir təsbitin zəruriliyi Rəsulullahın (s.ə.s.) bu hədisi-şərifindən çıxarılmaqdadır:

Ubey bin Ka'b deyər ki:

"Bir dəfə mən bir kisə tapdım. İçində yüz dinar vardı. Onu Peyğəmbər Əfəndimizə apardım. Rəsulullah Əfəndimiz, bunu bir il elan etməmi istədi. Mən də bir il elan etdim. Sahibinə rast gəlmədim. Təkrar Rəsulullah gəldim. Rəsulullah təkrar bir il daha elan etməmi istədi . Sahibini tapa bilmədiyimdən üçüncü dəfə gəlişimdə Rəsulullah Əfəndimiz belə buyurdu:"

"Bu pulun kisəsini, sayını, ağız bağını möhkəm tut. Sahibi gəlirsə ona ver. Gəlməzsə sən özün istifadə et." 5.

İtmiş bir mal haqqında "Mən bir itmiş mal tapdım." və ya "Məndə tapılmış bir şey var, axtaran kimsəyə rast gəlsəniz, xəbər verin, mənə müraciət etsin." kimi sözlərlə bir başqası şahid göstərilə bilər. Bundan sonra iş elan məsələsinə gəlir. Fiqh kitablarımızda elan müddəti bir il olaraq qəbul edilir. Bu bir il ərzində küçələrdə, bazarlarda, məscid qapılarında, insanların topluca olduqları yerlərdə müxtəlif fasilələrlə elan edilir.6

Bir əşyanı tapan kimsə, münasib bir şəkildə elan edib qiymətinə görə münasib bir zaman gözlədikdən sonra sahibi çıxmazsa, o malı kasıblara sahibi adına paylayar. Əgər özü kasıbsa istifadə edər. Lakin daha sonra sahibi tapılarsa əvəzini sahibinə ödəməsi lazımdır.

Bu vəsilə ilə bu xüsusu da qeyd edək: Bir kimsə aman və icazə (viza) ilə bir dârülharbə (qeyri-islam ölkəsi) girmişsə və burada itmiş bir mal tapsa, ən uyğun olanı onu orada elan etməsidir. Çünki onların malları özünə haramdır. Şafilərin də eyni görüşdə olduqlarını ifadə edən Ömər Nəsuhi Bilmən, bu görüşü nəql edir:

"Əgər dârülharbə bir icazə ilə girmiş isə və orada sair müsəlmanlar da var isə o mal itirilmiş maldır." 7

Yəni itmiş mala tətbiq olunan hökmlər ona da tətbiq edilir.

Haşiyələr:

1. Tövbə Surəsi, 9/71.

2. Ö.N. Bilmen, Böyük İslâm Elmihalı, s. 452.

3. Istılahatı Fıkhıyye Cəmiyyəti, VII / 244.

4. a.k.ə., VII / 242.

5. Buxarı, Lukata: 1.

6. Istılahatı Fıkhıyye Cəmiyyəti, VII / 248.

7. a.k.ə. VII / 264.

(Mehmed Paksu, Məsələlər və Həlləri - 1)

 



06-11-2014 07:33:49

Düğüme özel


Bu səhifəyə daxil olmaq üçün səlahiyyətli deyil.

Üzv olmaq istəyirsinizsə Bura basın.

Əgər üzv deyilsinizsə Bura basın.

Şərhsiz