Ana səhifə

Məzhəb nədir?


YazdırSend to friend
Sual Detayı: 
Məzhəb nədir?
Cavab: 

 Vəhyi oxumaq, onu başa düşmək və tətbiq etmək bütün müsəlmanların vəzifəsidir.

“Allah hər kəsi yalnız qüvvəsi yetdiyi qədər yükləyər (bir işə mükəlləf edər)” (26. Bəqərə, 2/286.)

prinsipinə əsasən insan bu qabiliyyətə sahib yaradılmışdır. Quran və sünnədə qəti hökmlər olmaqla yanaşı, (bir sıra müasir məsələlər kimi) hökmü mövcud olmayan məsələlər də vardır. İşin əhli tərəfindən bunlara cavab axtarmaq, lazımi möhtəvada açıqlamaq səlahiyyət tələb edən işdir. Bunu bacarana (bilavasitə oxuyub anlayanlara) müctəhid deyilir. Kifayət qədər elmi olmayanlar isə onu bilənlərdən soruşub tətbiq etməlidirlər ki, bunlara da müctəhidin yoluna (məzhəbə) tabe olan müqəllid deyilir.

    Müxtəlif hökmlərə dəlalət eməsi baxımından müctəhidin məsələlər qarşısında mövqeyi (məzhəbi) müxtəlif olması zərurətdir. Həddi-büluğa çatmayanın malından zəkat verilməsi haqda, ya “zəkat ibadətdir” mövqeyindən müctəhid “ona zəkat düşmür” deyəcək. Ya da “zəkat mal vergisidir” mövqeyindən müctəhid “ona zəkat düşür” deyəcək. Üçüncü bir yol ola bilər, ancaq burada tək yol iddiası (məzhəbsizlik) mümkün deyildir. Həmçinin bu kimi bir çox məsələdə də yol  budur. Bu baxımdan üləmanın verdiyi ictihad və ya fitvanın müxtəlif olması labüddür. Bu, səhabə dövründən belədir.

Məsələn, səfərdə su tapa bilməyən iki səhabə təyəmmümlə namaz qıldı. Yola davam edərkən namaz vaxtı çıxmamış su ilə qarşılaşdılar. Onlardan biri dəstəmaz alıb eyni namazı təkrar qıldı. Digəri isə buna ehtiyac olmadığını düşündü. Hz. Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləmin yanına qayıdan səhabələr bunun hökmü haqqında soruşanda Allah Rəsulu aleyhissalam:

Sən iki dəfə savab aldın. Sənin etdiyin də sünnəyə müvafiqdir və təyəmmümlə qıldığın namaz sənə kifayətdir. (Əbu Davud, Təyəmmüm, 7; Nəsai, Təyəmmüm, 2; İbn Qayyim əl-Cövziyyə, İlamul-Muvaqqin an Rabbil-Aləmin, Beyrut 1973, I/203.)

dedi və hər ikisini irşad edərək müjdələdi. Məsələlər qarşısında, müctəhid dərəcəsindəki hər alimin ictihadı ilə əldə etdiyi nəticə, onu tətbiq edənlər üçün dindir və müvafiq bildiyi biri ilə əməl edilə bilər. Çünki Hz. Peyğəmbər aleyhissalam, ictihad edən alimin doğru qərarı üçün iki, xətalı qərarı üçün bir sa vab-əcir olduğunu xəbər vermişdir.*

(Buxari, İtisam, 21. Müctəhidin görüşündə xəta ehtimalı olsa belə, o öz ictihadı ilə əldə etdiyi zənnə dayalı məsələlərdə həqiqətə çatmış hesab edilir. Həmçinin bu da bir xətanın varlığı ehtimalını tam ortadan qaldırmış olmaz. Çünki müctəhid mütləq doğrunu əldə etməməklə yanaşı, yenə də bir doğru ardınca getmişdir. )

Misaldan da görüldüyü kimi, fərqli ictihadlar hələ Həzrət Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm dövründə başlamış, səhabə və tabeun dövrlərində daha da artmışdı. Hər kəs də müvafiq bildiyi ictihada tabe olur, qəlbinə yatana əməl edirdi. Ancaq işin əsası o idi ki, fərqli davranan da, əməl edən də, etməyəndə bir amala xidmət edirdi. Möminlərin düşüncəsində məzhəbdə fərqlilik, ixlasda yarışmaqdan ibarətdir.

    Sübh namazının qılınma vaxtı olaraq Şafei məzhəbinin ilk vaxtı, Hənəfi məzhəbinin aydınlıq vaxtını seçməsi hər ikisinin “ən fəzilətli vaxt” prinsipidir. Namazda əllərin fərqli bağlanması və ya açıqlığı hər biri “ən ixlaslı qiyam” prinsipinə əsaslanmışdır və s. Bu mənada fərqli möhtəvadakı rəylər Allah Rəsulunun müjdə verdiyi (Əbu Davud, Təyəmmüm, 7.) və “Allahı və Rəsulunu xoşhal edən şeydən ötrü Rəsulunun elçisinə müvəffəqiyyət verən Allaha həmd olsun,” (Tirmizi, Əhkam, 3; Darimi, Müqəddimə, 19; İbn Sad, Ta baqat., III/583-590.) dediyi rəy və ictihadlardır. Onlar təəssübkeşlik və şəxsi qərəzlərlə yox, ilahi rəhmətin təcəllisi üçün həqiqəti axtaran məzhəb əhli idi. Ən əsası odur ki, müxtəlif sünnələr hər biri müsəlmanlar tərəfindən eyni vaxtda yerinə yetirilirdi. Həzrət Peyğəmbər əleyhissalamın ehkama dair fərqli sünnələri, hamısı məzhəblər vasitəsilə eyni vaxtda işlənmiş olurdu. Məsələn əllərin bağlanmasına dair (üç-dörd bağlanma şəkli) bir neçə rəvayətlə nəql edilmişdir ki, möminlər onların hər birini eyni vaxtda tətbiq edirlər.

      Məlumdur ki, hər bir müctəhid bu rəvayətlərdən birinə istinad edir və ən ixlaslı ibadət halı kimi namazda və ya digər ibadətlərdə bu cürə tətbiq edilməsini münasib bilirdilər. Ancaq digərlərinə qarşı da hörmətlə yanaşaraq, onların digər rəvayətlərində sünnə əməl olduğunu qəbul edirdilər.

    İndiki dövrə gəlincə, alimlər, hal hazırda müsəlmanlar arasında üç cür məzhəb məfumu və anlayışı olduğunu qeyd edir, onların dindəki yerini aşağıdakı kimi izah edirlər.

    Çox məzhəblilər: Dini öyrənmədə tək bir məzhəbə bağlanmayaraq onların hamısından istifadə edənlər;

         Tək məzhəblilər: Bir məzhəbə bağlanıb dini yalnız ondan öyrənən və ona görə əməl edən, digərlərinə qarşı da mömin ünsiyyətində olan;

     Məzhəbçilər: Birinə bağlanan, həqiqəti yalnız onda görən, digərlərini rədd edərək onlarla əməl etməyi caiz görməyənlər.31

     Müsəlmanın özü müctəhid deyilsə (çünki müctəhidlər başqasının məzhəbini, ictihadını təqlid edə bilməz), hər hansı bir müctəhidə bağlanmasının, ya da onların hamısından istifadə etməsinin zərəri yoxdur. (Hayreddin Karaman, İslam Hukukunda İctihad, İstanbul 1996, s 163-166.) 

   Digər məzhəbləri də haqq bilən, bunlardan faydalanmağı da caiz görən, fərqli məzhəblərə bağlı müsəlmanları bir-birindən ayırd etməyən kəslər “qütbləşə” bilməz. Ancaq qeyd edək ki, özünün istinad etdiyi hədis xaricində digərlərini rədd edən məzhəbçilik mövqeyinə dində yer yoxdur. Öz məzhəbini din yerinə qoyub bir məzhəbə bağlanan kəslərin, ondan ayrılmasını ve başqalarından da faydalanmasını haram sayanlar məzhəbçidir və onlar qütbləşməni doğuran, vəhdət və birliyə də zərər vuran ünsürün səbəbkarlarıdır. Zərərli olan və caiz olmayan, eyni zamanda İslama zərər verən üçüncü bənddəki bu məzhəbçilərdir.

      Qloballaşan dünyada fərqli məzhəb mənsubu müsəlmanlar qaynayıb qarışmağa başladı. Bu halı səhabələr arasındakı fərqliliklər kimi görüb “möminlər ancaq qardaşdırlar” (33. Hucurat, 49/10) ayəsi işığında İslamın zənginliyi qəbul edənlər olduğu kimi, cəhalət alətini nifaqla kökləmiş, “siz biz olun, siz olmayın” havası ilə cənnəti inhisarlaşdıranlara da rastlaşmaq mümkündür. Bunlar özünü yeganə “doğru” kimi qəbul edib öz bildikləri xaricində hər şeyi rədd edənlərdir. Onu da qeyd edək ki, başqalarının həyat haqqına da müdaxilə etməyə çalışan bu düşüncədəkilər, Qur`anın qəbul etmədiyi və onları

“(Ya Rəsulum!) Şübhəsiz ki, sənin firqə-firqə olub dinini parçalayanlarla heç bir əlaqən yoxdur. Onların işi Allaha qalmışdır. (Allah) sonra (qiyamətdə) onlara nə etdiklərini bildirəcəkdir!(Ənam, 6/159.)

ayəsi ilə xəbərdarlıq etdiyi kəslərdir.



04-04-2018 11:21:13