Ana səhifə

Hz. Aişə (r.a) anamız, Peyğəmbər Əfəndimiz ( s.a.s) ilə evləndiyində neçə yaşındaydı ? Bu evliliyin doqquz yaşında olduğuna dair hədis vardırmı?


YazdırSend to friend

    Peyğəmbərliyin gəlişindən on il sonra, əlli yaşındaykən yoldaşı Hz. Xədicəni itirən Peyğəmbərimiz (sallallahu aleyhi va səlləm) özünə həm ev işləri və uşaqlarının baxımında kömək edəcək, həm də İslama dəvət fəaliyyətlərində dəstək olacaq yoldaşlara ehtiyacı vardı. Bunun üçün bir tərəfdən yaşlı və dul bir qadın olan Sevda`nı , digər yandan da ən yaxın yoldaşı olan Hz.Əbubəkr 'in qızı Aişə'yi (Allah onlardan razı olsun) istətdi.

    Hz. Peyğəmbərin bu istəyi, vəhyin başlanğıcından on il sonradır. Hz. Aişə vəhy başlanğıcından beş-altı il əvvəl doğulmuşdur. Bu səbəbdən Hz. Ayşənin Peyğəmbərimizlə evləndiyi yaşın on yeddi -on səkkiz olduğu ortaya çıxar.Bu mövzu , daha detallı bir şəkildə Mövlana Şibli 'nin "Əsr - ı Səadət" kitabında keçir. ( İst. 1928. 2/ 997 )

    Hz. Ayşənin evləndiyi zaman yaşının böyük olduğunu , bacısı Əsmanın bioqrafiyasından qəti olaraq anlayırıq.Qədim bioqrafiya kitabları Esma'dan bəhs edərkən deyirlər ki :

    “Esma yüz yaşındaykən , Hicrətin 73.  ilində vəfat etmişdir. Hicrət vaxtında iyirmi yeddi yaşında idi. Hz. Aişə bacısından on yaş kiçik olduğuna görə , onun da hicrətdə tam on yeddi yaşında olması zərurət edər. Ayrıca Hz. Aişə , Hz. Peyğəmbərdən əvvəl Cübeyr'le nişanlanmışdı. Demək evlənəcək çağda bir qız idi.” (Xatəmul Ənbiya Hz. Muhamməd və Həyatı , Əli Himmət Berki , Osman Keskioğlu , s. 210)

    Hz Aişə anamızın (Allah ondan razı olsun), altı və ya yeddi yaşındaykən nişanlandığı , on yaşındaykən də evləndiyi istiqamətindəki rəvayətlər ,1 onun evlilik yaşıyla əlaqədar qənaətin meydana gəlməsində bu günə qədər ən əhəmiyyətli amil olmuşdur. Bu qənaətin yerləşməsində , erkən yaşlarda evlənmənin o gün olduqca məşhur olması və coğrafi quruluşun təsiriylə uşaqlardakı fiziki inkişafın daha erkən yaşlarda tamamlanması kimi səbəblərin də təyin edici olduğunu unutmamaq lazımdır. Onun üçündür ki mövzu , dünən deyilə biləcək bir zamana qədər heç gündəmə gəlməmiş və müzakirə mövzusu olmamışdır.

    Bu mövzunu bu gün, o günkü şərtləri nəzərə almayan və İslamı da ' dışarı (çöldən)'dan araşdırma mövzusu edənlər gündəmə gətirməkdə və məsələni öz baxış açılarından,mövqeylərindən  qiymətləndirib tənqid etməkdədir. Bu fərqli duruşa İslam Dünyasının reaksiyası də eyni deyil , bir hissəsi , məsələni olduğu kimi qəbul etmənin zəruriliyi barəsində israr ederken 2 az da olsa digər bir qisimi , evləndiyi dövrdə Hz Aişə anamızın , daha yetkin bir yaşda olduğunu 3 ifadə etməkdədir. Qarşılıqlı reaksiyaların ağırlığını hiss etdirdiyi bu müzakirələr əsnasında , hər zaman tarazlığın qorunamadığı ; reaksiyalara cavab təşkil etsin deyilərkən müzakirə mövzusu rəvayətlərin yox sayıldığı və ya bu rəftara reaksiya olaraq digər alternativləri görməməzlikdən gəlmə xətasına düşüldüyü də bir həqiqətdir.

Bilindiyi üzrə hər kəs , öz yaşadığı dövrün uşağıdır və arxadan gələn nəsillər tərəfindən də , o dövrün mədəniyyəti əsas alınaraq qiymətləndirməyə tabe tutulmalıdır.

Toplumlar , ortaq təcrübəsi nəticəsində hasil olan ' örf (ənənə)'lərə görə yön taparlar və bunların hesaba qatılmadığı yerdə , o cəmiyyət haqqında qərar vermə mövqeyində olanların isabətindən (düzgün rəy bildirmələrindən) söz etmək olduqca çətin , hətta qeyri-mümkündür.

    Məsələyə bu aspektdən baxıldığında, Allah Rəsulu'nun (sallallahu aleyhi va səlləm) yaşadığı dövr etibarilə qız uşaqlarının erkən evlendirildiği4 (Əfəndimiz’in dədəsi Abdulmuttalib’in çox erkən yaşlarda Hâle binti Üheyb ile evləndiyi, Əfəndimiz’in annesi Âmine ile atası Abdullah’ı da bu yaşlardaykən evləndirdiyi, hətta hər iki evliliyin eyni məclisdə gerçekleştiği, bu sebəple Efəndimiz ile amcası Hz. Hamza arasında yaş fərqinin neredeyse eyni olduğu bilinməktədir.)və bu cür evliliklərdə yaş fərqinə çox  əhəmiyyət verilmədiyi 5 bilinən bir hadisədir. Qız uşaqları haqqında o günkü cəmiyyətin mənimsədiyi mənfi münasibətin və bu münasibətin  ailələr üzərində meydana gətirdiyi basqının , bu anlayışı oraya çıxardığı də deyilə bilər. Burada , iqlim və coğrafi şərtlərin uyğun olması yönüylə uşaqların , fiziki inkişaflarını daha erkən tamamladığı və qız uşaqlara , ərinin evində böyüməsi lazım olan bir varlıq olaraq baxıldığı həqiqətini də unutmamaq lazımdır. Qaldı ki bu , yalnız qız uşaqlarıyla əlaqədar bir məsələ deyil ; o günkü tətbiqlərə baxıldığında oğlanların da erkən yaşlarda evlendirildiği aydın olmaqdadır. Məsələn Amr ibn As ilə oğlu Hz. Abdullahın arasındakı yaş fərqi , yalnız on ikidir ki bu vəziyyətdə Hz. Amr , doqquz və ya on yaşındaykən evlənmiş olmalıdır.

    Bu məlumatlardan hərəkətlə deyə bilərik ki Hz Aişə anamız , doqquz yaşındaykən evlənmiş olsa belə ortada qəribsənəcək bir vəziyyət yoxdur. Əgər belə bir xüsus müzakirə mövzusu olmuş olsaydı , Zeynəb Vâlidəmiz'lə izdivacında fırtına qoparmaq istəyənlərlə , Bəni Mustalık döyüşü dönüşündə və heç olmadıq yerdə Hz Aişə anamıza böhtan atanların , onlar baxımından əhəmiyyət kəsb edən belə bir məsələni dillərinə dolamamaları düşünülə bilməzdi. Nəticə necə olursa olsun yalnız başlı başına bu məlumat belə , Hz Aişə anamızın evliliyi mövzusunda mənfi hər hansı bir vəziyyətin olmadığını isbat üçün kafi bir gücə malikdir.

    Yaxşı , gerçəkdə vəziyyət nədir? Yaş təsbiti mövzusunda yuxarıdakı məlumatlar tək alternativ ola bilərmi ?

    Bu sualların cavabını ala bilmək üçün əlbəttə o günlərin qapısını aralamaq və aralanan bu qapılardan girərək məsələni , dəlillər üzərindən tədqiq etmək lazımdır. Dilərsəniz , bizlərə çatan dəlillərin bizə nə ifadə etdiyinə birlikdə baxaq:

1. Risalətin (peyğəmbərlik) ilk günlərində müsəlman olanların adları sıralanarkən , bacısı Əsma Vâlidemiz'le birlikdə Aişə anamızın (Allah onlarrdan razı olsun) adı da qeyd edilməkdədir. Diqqət çəkici olan bu qeydin , Hz. Osman , Zübeyr ibn Avvam , Əbdürrəhman ibn Avf , Sad ibn Əbi Vaqqas , Talha ibn Ubeydullah , Əbu Ubeydə ibn Cərrah və Erkam ibn Əbil- Erkam(Allah onlardan razı olsun) kimi 'sabikun- u Evvelûn' təbir edilən ən öndəkilərin dərhal arxasından ; Abdullah ibn Mes 'ud , Cəfər ibn Əbi Talib , Abdullah ibn Cahş , Əbu Hüzeyfə , Suhayb ibn Sina , Ammar ibn Yasir və Habbab ibn Erett(Allah onlardan razı olsun) kimi adlardan da əvvəl həyata keçmiş olmasıdır.7 Demək ki Aişə anamız , o gün kiçik də olsa 'iradə ' bəyanında ola biləcək bir çağda və ilk müsəlmanlar arasında yer ala biləcək bir vəziyyətdədir. Mövzu haqda məlumatlarda ondan bəhs edilərkən , 'O gün o kiçik idi.' şəklində bir qeydin qoyulmuş olması , bu mənanı ayrıca təsdiq etmektedir.8

2. Bacısı Əsma anamızın mövqeyi də bu qənaəti gücləndirməkdədir ; çünki onun , on beş yaşında ikən müsəlman olduğu bilinmektedir.9 Bilinən bir gerçək də onun , 595 -ci ildə dünyaya gəlmiş olduğudur.10 Bütün bunlar , risalətin ilk ili olan 610 tarixini göstərir . Demək ki Aişə anamız , yaşı kiçik olmasına baxmayaraq 610 -ci ildə müsəlman olmuşdur. Bunun üçün o gün onun , heç olmasa beş , altı və ya yeddi yaşlarında olması lazımdır ki , on üç illik Məkkə həyatıyla ən az yeddi aylık11 Mədinə günləri də bu tarixə əlavə edildiyində onun , Allah Rəsulu ilə evləndiyi gün - risalətdən beş il əvvəl dünyaya gəlmiş olma ehtimalını əsas götürəcək olsaq- ən azından on səkkiz yaşında olduğu nəticəsi ortaya çıxmaqdadır.

3. Məkkə günləriylə əlaqədar olaraq Aişə anamız ,

" Mən Məkkədə oyun oynayan bir qız ikən Həzrəti Muhamməd (sallallahu əleyhi və səlləm)'ə,  'Xeyr, onların əsl əzab vaxtı qiyamət günüdür. Qiyamət (əzabı) daha acıdır (daha şiddətlidir) ! ' (Qəmər Surəsi , 54/ 46) ayəsi nazil oldu. "12

məlumatını verir ki, bu məlumat , onun yaşıyla əlaqədar olaraq bizə fərqli qapılar aralamaktadır . Belə ki:

4. Söz mövzusu ayə , Qəmər surəsinin 46. ayəsidir və bütün halında nazil olan bu surənin , İbn Erkamın evində ikən və Peyğəmbərliyin(nübüvvetin) dördüncü ( 614 ) , 13 səkkizinci ( 618 ) və ya doqquzuncu (619 ) 14 -cü ildə endiyinə dair fərqli rəvayətlər vardır. Xüsusilə ayın ikiyə yarılma hadisəsini və o gün buna olan ehtiyacı nəzərə alan bəzi alimlər , söz mövzusu tarixin 614 olması gərəkdiyi üzərində dayanmışlar ki ,bu tarix əsas alındığında Hz. Aişə anamız , ya hələ dünyaya gəlməmiş və ya yeni doğulmuş deməkdir. 618 və ya 619 tarixi əsas alındığında da vəziyyət çox dəyişmir. Çünki bu vəziyyətdə o , hələ dörd və ya beş yaşında deməkdir ki, hər iki yaş da , söz mövzusu hadisəni qavrayıb illər sonra da insanlara çatdıra biləcək bir yetkinliyi ifadə etməməkdədir. Bu vəziyyətdə isə o , ən yaxın ehtimalla risalət başladığı günlərdə dünyaya gəlmiş olmalıdır.

Burada diqqət çəkən başqa bir xüsus da , o günü izah edərkən şəxsən Aişə anamızın , "Oyun oynayan bir qız uşağı idim." şəklindəki bəyanıdır . Özünü ifadə edərkən istifadə etdiyi ' qız uşağı ' sözünün qarşılığı olan " cariyə ' ləfzi , yetkinlik çağına keçişi ifadə etməkdə və o dövrlər üçün istifadə edilməkdədir. Ərəb şairlərindən İbn Yera , bu yaşlardakı birini nəzərdə tutaraq məqsədini bu şəkildə ifadə etməkdədir : "Səkkiz yaşına gəldiyində artıq o , mənim üçün bir cariyə deyil; Utbə və ya Müaviyə`yə nikahlayabiləcəyim gəlin namizədimiz  ." Bəzi alimlər bu sözün , on bir yaşın üzərindəki qız uşaqları üçün istifadə edildiyini ifadə etməkdədir.

Qəmər surəsinin endiyi tarix olaraq 614 ilini əsas götürəcək olsaq , Aişə anamızın risalətdən ən az səkkiz il əvvəl doğulmuş olduğu ortaya çıxar ki bu tarix 606 -ci ilə bərabərdir edir. Bu isə , evləndiyi gün onun on yeddi yaşında olduğunu ifadə edər. Surənin endiyi tarix olaraq 618 ilini qəbul etdiyimizdə isə onun , 610 -ci ildə dünyaya gəlmiş olma ehtimalını ortaya qoyar ki bir yönü ilə bu , evləndiyi gün Aişə anamızın on dörd yaşında olduğu nəticəsini doğurarkən digər tərəfdən onun , risalətdən dörd il sonra dünyaya gəlmiş ola bilməyəcəyini isbat edər.

Bu məlumatlarla birinci maddədə ifadə edilənləri yan-yana gətirdiyimizdə , Aişə anamızın 606 -ci ildə dünyaya gəldiyi və on yeddi və ya on yeddi yarım yaşında ikən də evləndiyi nəticəsinə mümkün olmaqdadır.

5. Aişə anamızın Məkkə illəriylə əlaqədar olaraq izah etdiyi bəzi xatirələr da bunu dəstəkləyəcək  mahiyyətdədir. Məsələn :

a ) risalətdən qırx il əvvəl reallaşan və tarix təyin etmədə bir meyar olaraq qəbul görən Fil hadisəsindən geriyə qalan iki adamı Məkkədə dilənərkən gördüyünü söyləməsi ;

b) Məkkənin ən çətinlikli günlərində Allah Rəsulunun səhər - axşam öz evlərinə gəldiyini və bu çətinliklərə dözə bilməyən atası Hz. Əbu Bəkirin də Həbəşistana hicrət təşəbbüsündə olduğunu detallarıyla birlikdə izah etməsi ;

c ) İlk dəfə namazın iki iki rükət fərz qılındığını , mukim(evində olan) olanlar üçün daha sonraları onun dörd rükətə çıxarıldığını , ancaq səfər vəziyyətlərində yenə iki rükət olaraq təyin olunduğunu ifadə etməsi ;

d) "Biz İsâf və Nâile’yi, Kəbə’də günah işləmiş və bu səbəplə Allah’ın onları daş halına gətirdiyi Cürhümlü bir adamla kadın olarak eşidib dururduk."20

kimi ifadələrlə ilk günlərlə əlaqədar nəqllərdə olması kimi daha bir çox Xatirələr , daha ilk günlərdən etibarən onun , inkişafları (hadisələri) təqib edə biləcək bir çağda olduğunu ifadə etməkdədir.

6. Əfəndimizlə izdivacı söz mövzusu olduğu günlərdə Aişə anamızın , Mutum ibn Adiyyi oğlu Cübeyr ilə nişanlı olması da bu qənaəti gücləndirməkdədir. Burada ayrıca diqqət çəkən xüsus , söz mövzusu təklifin , Havle binti Hakim kimi ailə xaricindən biri tərəfindən gündəmə gətirilmiş olmasıdır. Açıqca bu onun , o gün evlilik çağına gəlmiş və evlendirilebilecek gənc bir qız olduğunu ifadə etməkdədir.

Müzakirə mövzusu ' sözlülük (nişanlı) halı'nın , İbn Ədiyy ailəsi tərəfindən və oğullarının anlayışı dəyişər səbəbiylə pozulduğu də bilinən bir həqiqətdir.21 Burada ağla , İbn Ədiyy ailəsinin , oğullarının inancını dəyişdirəcəklərindən narahat olduqları Əbu Bəkir ailəsiylə belə bir əqdi niyə və nə zaman etdikləri sualı gəlməkdədir. Bunun ən məqbul cavabı söz mövzusu əhdin , ya risalətdən əvvəl və ya İslamın açıqdan təbliğinin başlamadığı dövrdə həyata keçirilmiş  olduğu şəklindədir ki, hər iki halda da onun , peyğənbərliyin dördüncü ilində dünyaya gəlmiş olma ehtimalı müzakirə mövzusu ola bilməz , hətta bu ,zənn edildiyindən də erkən illərdə dünyaya gəlmiş ola biləcəyini düşünməyə əsas verir.

Bu qərarın , açıqdan təbliğin başlandığı dövrdə alınmış olma ehtimalı nəzərə alınacaq olsa bu tarixin , İbn Erkamın evindən çıxış günləri olan 613-614 illərini ifadə etdiyi görüləcək ki, bu , sözləndiyi dövr etibarilə onun hələ dünyaya gəlmədiyini qəbul etmək deməkdir. Bu vəziyyətdə , söz mövzusu sözləşmədən bəhs etmənin də imkanı yoxdur. Elə isə bu sözün (nişanın) pozulduğu tarixlərdə onun , heç olmasa yeddi və ya səkkiz yaşında olduğunu  qəbul etməmiz lazımdır ki, bu da onun , təqribən 605 tarixində dünyaya gəlmiş olduğunu göstermektedir.23

7. Mövzuya işıq tutması baxımından Aişə Vâlidemiz'le digər qardaşlarının arasındakı yaş fərqi də diqqət çəkicidir. Bilindiyi kimi Hz. Əbu Bəkir ( radiyallahu anh) ' ın altı uşağı vardır ; bunlardan Hz. Əsma və Hz. Abdullah , Kuteyle binti Ümeys'ten ; Hz. Aişə Vâlidemiz'le Hz. Abdurrahman , Ümmü Ruman (r.anha ) dan; Muhamməd , Əsmə binti Ümeys'ten və Ümmü Gülsüm də Həbibə binti Hârice'den dünyaya gəlmişdir. Bu vəziyyətdə Əsma Vâlidemiz'le Hz. Abdullah ; Əbdürrəhman ilə də Aişə anamız anabir qardaşlardır və bu hər iki anabir qardaşların arasındakı yaş fərqləri mövzumuza işıq tutacaq mahiyyətdədir ; belə ki:

a) Hz. Əbu Bəkirin ilk qızı olan Esma anamız , hicrətdən iyirmi yeddi il əvvəl 595 tarixində dünyaya gelmiştir.24 Allah Rəsulunun (Allahın Salamı onun üzərinə olsun) hicrəti əsnasında Zübeyr ibn Avvam ilə evli və o gün altı aylıq hamilədir. Bir başqa ifadəylə o gün iyirmi yeddi yaşındadır.25 Üç ay sonra Mədinəyə hicrət edərkən Kubada oğlu Abdullahı dünyaya gətirəcək. Yetmiş üç ildə və yüz yaşındaykən , hətta dişləri belə tökülməmiş halda vəfat etmişdir.

Aişə Anamız ilə bacısı Əsma anamızın arasındakı yaş fərqi ondur.26 Buna görə ( 595 +10 = 605) Aişə anamızın doğumunun 605 ; hicretteki yaşının da ( 27-10 = 17) olduğu nəticəsi ortaya çıxmaqdadır. Evlilik hicrətdən yeddi ay sonra27 reallaşdığına görə demək ki , bu sıralarda Aişə anamızın yaşı , on yedi'yi aşmış , on səkkiz yaşına yaxınlaşmış deməkdir. Bədirin dərhal ardından Şəvval ayında evləndiyi məlumatını əsas aldığımızda isə onun , evləndiyi gün on səkkiz yaşını aşıb on doqquza addım atdığını qəbul etməmiz lazımdır.

b ) Burada diqqət çəkən bir başqa xüsus da , Aişə anamızın anabir qardaşı olan Hz. Abdurrahman ilə arasındakı yaş fərqidir. Bilindiyi kimi Hz. Abdurrahman , Hz. Əbu Bəkirin böyük oğludur və ancaq Hüdeybiyyədən sonra müsəlman olacaq. Bədirdə , atasıyla karşılaşmamaya diqqət göstərən də odur və o gün Abdurrahman , 20 yaşındadır.28 Buna görə o , 604 -ci ildə doğulmuş olmalıdır. Qardaşlar arası yaş fərqinin ümumiyyətlə bir və ya iki olduğu bir cəmiyyətdə , böyük qardaşı 604 -ci ildə dünyaya gələn bir bacının 614 -ci ildə doğulması və təbii olaraq iki qardaşın arasında on yaş kimi bir fərqin meydana gəlmiş olma ehtimalı çox zəifdir və bunu dəstəkləyən hər hansı bir dəlil də yoxdur.

   8. Aişə anamızın vəfat tarixi mövzusunda gələn rəvayətlər də bu qənaəti gücləndirməkdədir. Çünki onun vəfat etdiyi il və o günkü yaşıyla əlaqədar olaraq hicri 55 , 56 , 57 , 58 və ya 59; 29 yaşıyla əlaqəli olaraq da altmış beş , altmış altı , altmış yeddi və ya yetmiş dört30 kimi fərqli tarix və rəqəmdən bəhs edilməkdədir. Bu isə , doğum tarixində olduğu kimi onun vəfat tarixiylə əlaqədar də qəti bir qəbulun olmadığını göstərməkdədir.

    Xüsusilə 58. -ci ildə və 74 yaşında ikən vəfat etdiyini ifadə edən rəvayətdə , onun vəfat etdiyi günün çərşənbə olduğu , vəfat tarixinin , Ramazan ayının on yeddinci gecəsinə bərabər gəldiyi , vəsiyyəti üzərinə Vitr namazından sonra Cennetü’l-Bakî’də gecə dəfn edildiyi , yenə vəsiyyəti gərəyi namazını , Hz . Əbu Hüreyrənin qıldırdığı , məzarına da , bacısı Hz. Esmanın iki oğlu Abdullah ilə Urvə , qardaşı Muhammədin iki oğlu Qasim və Abdullah ilə digər qardaşı Əbdürrəhmanın oğlu Abdullah kimi adların endirdiyi kimi detalların tapılması , 31 digərlərinə nisbətlə bu məlumatın daha güclü olduğu təəssüratı verməkdədir. Elə isə bu tarixi əsas götürərək bir hesablama edəcək olsaq onun , Əfəndimizin Vəfatından sonra qırx səkkiz il daha yaşadığını (48 +10 = 58 +13 = 71 +3 = 74) görməkdəyik ki, bu hesaba görə o , risalətdən üç il əvvəl dünyaya gəlmiş deməkdir.

    Bu vəziyyətdə evləndiyi gün onun , (74-48 = 26-9 = 17 +7 ay) on yeddi ilini yeddi ay keçdiyi aydın olmaqdadır.

    Yuxarıdakı məlumatlara əlavə olaraq , oğlanların belə yoldan geri çevrildiği Uhud günü onun da cəbhədə olması ,32 elmi məsələlərdəki dərinliyi , IFK Hadisesi qarşısında ortaya qoymuş olduğu yetkin rəftar və bəyanları , Fatimə Vâlidemiz'le arasındakı yaş fərqi , hicrət və sonrasında yaşanan  gəlişmələrə  detallarıyla birlikdə vukûfiyeti(bir mövzuda dərininə məlumat) , Mədinəyə köç etdikdən sonra evlilik işinin , şəxsən atası Hz. Əbu Bəkirin gündəmə gətirməsiylə və mehir təqdirindən sonra reallaşmış olması ,33 model bir şəxsiyyət olaraq Əfəndimizin cəmiyyət önündəki rəhbərlik mövqeyi , peyğəmbərlik həssaslığı və ata şəfqəti , gələn ayələrdə evlilik yaşıyla əlaqədar olaraq ərgənlik şərtinin gətirilmiş olması ,34 onun yaşı və evliliyiylə əlaqədar rəvayətlərin fərqlilik ərz etməsi istiqamətiylə qətilik ifadə etmir olması , 35 o günkü yaşını ifadə edərkən şəxsən Aişə anamızın , şübhə ifadə edən " altı və ya yeddi" təbirini istifadə etməsi, o günün cəmiyyətlərində doğum və ölüm tarixlərinin bu günki qədər dəqiq təsbit edilməməsi  kimi məlumatlar üzərində də durulabilər .

    Ancaq nəticə değişmemekte və bunların hamısı , onun risalətdən (610) əvvəl dünyaya gəldiyi , on dörd və ya on beş yaşlarında nişanlandığı və on yeddi və ya on səkkiz yaşında də Allah Rəsulu (sas) ilə evləndiyi şəklindəki qənaəti qüvvətləndirir .

    Bu vəziyyətdə bizə , nişanlandığında 6 və ya 7 , evləndiyində isə 9 yaşlarında olduğu şəklindəki rəvayətləri , 'O görünüşdə biri idim. ' mənasına yükləyib təlif etmək düşecektir.36 Hz. Aişə Annemiz'in , fiziki vəziyyəti etibarilə zəif bir bədənə sahib olduğu məlumatı da bu şərhi gücləndirməkdədir. Çünki o , fiziki şərtlərdən tez təsirlənən və yaşıdlarına görə özünü daha kiçik göstərən bir bədən daşıyırdı ; Mədinəyə hicrət əsnasında xəstələnməsi , 37 anası tərəfindən xüsusi qayğı göstərilərək yaxşılaşdırılmağa çalışılması , 38 Bəni Mustalık döyüşü dönüşündə , içində zən edilərək hevdecinin dəvə üzərinə yerləşdirilməsi və bu sırada onun hevdeç içində olub olmadığının belə anlaşılamamış olması39 kimi hadiseler də bu vəziyyəti dəstəkləməkdədir.

    Xülasəylə Aişə anamız , doqquz yaşında ikən evlənmiş olsa belə o günkü cəmiyyət telakkilerine görə bu çox təbii və təbii olmaqla birlikdə hadisəyə daha ümumi baxıldığında onun , on yeddi və ya on səkkiz yaşlarında ikən ' Möminlərin Anası' mahiyyətindədir qazandığı aydın olmaqdadır.

    Burada ağla , "Madam elə ; bu günə qədər bu məsələ niyə bu şəkildə gündəmə gəlmədi ?" şəklində bir sual gəlməkdədir . Başda da ifadə edildiyi kimi , yaxın zamana qədər bu barədə mənfi heç bir bəyan irəli sürülməmişdir ; nə Əbu Cəhil kimi hər fürsəti əleyhdə istifadə edən inatçı bir firavundan nə də Abdullah ibn Ubeyy ibn Selül kimi olmadıq yerdən fitnə və böhtan çıxaran nifaqın ünvanı olmuş birindən bu evliliyə hər hansı bir etiraz müzakirə  mövzusu olmamış , ola bilməmişdir. Çünki ortada etiraz ediləcək hər hansı bir vəziyyət yoxdur. O günkü anlayışa görə hər iki vəziyyət üçün də təbii bir qəbul etmə söz mövzusudur və yəqin ki, bu vəziyyət , mövzuya fərqli yaxınlaşıb yeni bir dünyagörüşü gətirmə ehtiyacını da nəticə verməmiş , bu səbəbdən müzakirə mövzusu xəbərlərin doğruluğu və ya alternativ məlumatların varlığı barəsində İslam alimlərinin fərqli bir düşüncədə,müzakirədə  olmaları da mümkün olmamışdır.

Haşiyələr

1. bax . Buxari , Mənakibul-Ənsar 20 , 44; Müslim , Nikah 71; Fedailü's- Səhabə 74; Əbu Davud , Ədəb 55; İbn Macə , Nikah 13; Nəsai , Nikah 78; Darimi , Nikah 56.

2. bax . Əzmli , Mehmet , Hz. Aişənin Evlilik Yaşı müzakirələrindən müdafiəsi tarixşünaslığı Çıkmazı , İslami Araşdırmalar , Dəri 16 , Sayı 1 , 2003 , s. 28 vd.

3. bk . Doğularıl , Ömər Rza , Əsri Səadət , Eskişehir Kitabxanası ( Eser Kitabevi ) , İstanbul , 1974 , 2/ 141 vd; Nedvi , Seyid Süleyman , Həzrəti Aişə , Tərcüməçi Əhməd Karataş , Timaş Nəşrləri , İstanbul , 2004 , s. 21 vd. Döyüş , Rza , Hz. Aişənin Evlənmə yaşı ilə əlaqədar Fərqli Bir ​​Yanaşma , DE Ü. İlahiyyat Fak. Jurnalı. 4 , İzmir , 1995 , s. 139-144 ; Uca , Abdülhakim , Əfəndimizin Bir Günü , İşıq Yayınları , İstanbul , 2007 , s. 82 , 83.

4. Əfəndimizin babası Abdulmuttalibin çox erkən yaşlarda Halə binti Üheyb ilə evləndiyi , Əfəndimizin anası Əminə ilə atası Abdullahı da bu yaşlarından evlendirdiği , hətta hər iki evliliyin eyni məclisdə reallaşdığı , bu səbəblə Əfəndimiz ilə əmisi Hz. Həmzə arasında yaş fərqinin az qala eyni olduğu bilinməkdədir.

5. Əfəndimizə bir də sıhriyet istiqamətiylə yaxın ola düşüncəsiylə Hz. Ömər , aradakı yaş fərqinə baxmayaraq Hz. Əlinin qızı Ümmü Gülsümlə evlənmiş və o günkü cəmiyyət tərəfindən bu evlilik əsla yadırganmamıştır .

6. bk . İbnul- Əsir , Üsdü'l -Gabe , 3/ 240 .

7. bk . İbn Hişam , Sire , 1 /271 ; İbn İshaq , Sire , Konya , 1981 , 124.

8. bk . İbn Hişam , Sire , 1 /271 ; İbn İshaq , Sire , 124.

9. Nəvəvi , Tehzîbü'l - Esma 2/ 597 ; Hakim , Müstədrək 3/ 635.

10. Nəvəvi , Tehzîbü'l - Esma 2/ 597 ; Hakim , Müstədrək 3/ 635.

11. Aişə anamızın , hicrətdən yeddi ay sonrakı Şəvval deyil də Bədir sonrasına bərabər gələn ikinci ilin Şəvval ayında evləndiyi də ifadə edilməkdədir. Bu vəziyyətdə onun evlilik yaşı , bir il daha gecikmiş deməkdir. bk . Nəvəvi , Tehzîbü'l - Esma 2/ 616 .

12. bk . Buxari , Fəzailül-Quran 6 , Təfsiri Surə , ( 54) 6; Ayni , Bedrüddin Əbu Muhamməd Mahmud ibn Əhməd , Umdetü'l -qari Şərhu Sahihi'l - Buxari , Daru İhyâi't -Turasi'l- Ərəbi , 20 / 21; Esqalani, Fəthul-Bari , 11/ 291 .

13. Suyuti , İtqan , Beyrut , 1987 , 1/29 , 50; Doğularıl , Əsri Səadət , 2/ 148.

14. Səkkizinci və ya doqquzuncu il ixtilafı , ay fərqindən qaynaqlanır. Çünki mövzunun izah edildiyi bəzi rəvayətlərdə səkkizinci ilin səkkizinci ayı kimi bir detal diqqət çəkir.

15. İndiki vaxtda bu məlumatları qiymətləndirib ehtimal hesabı edən bəzi insanlar , Hz. Aişə anamızın evləndiyi günkü yaşının ən az on dörd olduğu , bunun iyirmi iki , iyirmi üç , iyirmi dörd və ya iyirmi səkkiz olma ehtimalının də olduğu nəticəsinə gedirlər ki , hər hansı bir mesnede söykənmədiyi üçün biz bu cür şərhlərə kompliment etmədik.

16. İbn Mənzur , Lisanü'l- Arab 13/ 138 .

17. Bu məlumatı onun xaricində yalnız bacısı Əsma anamız intiqal etdirməkdədir. bk . İbn Hişam , Sire , 1 /176 ; Heysəmi , Məcmauz-Zəvaid , 3 /285 ; İbn Kəsir , Təfsir , 4/ 553 ; Bidayə , 2/214 ; Kurtubi , Təfsir , 20 /195 .

18. bk . Buxari , Salat 70 , kefal 5 , Mənakibul-Ənsar 45 , Ədəb 64; Əhməd ibn Hənbəl , Müsnəd, 6 /198 . Bu vəziyyətdə , Aişə anamızın söz mövzusu hadisəni ifadə edərkən , "Özümü bildim bileli mən , ebeveynimi həmişə dindar olaraq gördüm. " tərcüməsindəki sözü , " Doğulduğum zaman bu evdə İslam vardı. " mənasından daha çox " ətrafımı tanımağa başlayanda həmişə İslamla həmsöhbət oldum. " mənasına hamledilmelidir .

19. bk . Təbərani , Mucəmul- Kəbir , 2/285 , 286 ; Mucəmul- Əvsat , 12/ 145; İbn Hişam , Sire , 1/ 243 . Bu məlumatı ondan başqa bizə , yalnız İbn Abbas , Salman Farisi və Saib ibn Yezid intiqal etdirməkdədir. Salman Farisi Əfəndimizlə Mədinədə görüşmüş , Saib ibn Yezid də hicrətdən üç il sonra Mədinədə dünyaya gəlmişdir. İbn Abbas isə , bisə idin onuncu ilində , hicrətdən üç il əvvəl və Şi'b - i Əbi Talib sürgünündən dünyaya gəlmişdir. Demək ki hər üç səhabənin də nə Məkkənin ilk illərində qılınan iki rükət namaza şahid olmalarına nə də merac gecəsi gələn beş vaxt namaz əmrini görüb intiqal etdirmələrini imkan yoxdur. Elə isə bu xüsus , şəxsən Əfəndimizdən duyaraq bizə anlatdığı bir məsələ deyilsə Hz. Aişə anamızın müşahidə edərək yaşadığı bir gerçəkdir. Bu isə onun , daha ilk günlərə muttali olduğunu və yaşının da o gün bütün bunları qavrayacaq nöqtədə olduğunu ifadə etməkdədir.

20. İbn Hişam , Sire , 1/83 .

21. Buxari , Nikah 11; Əhməd ibn Hənbəl , Müsnəd, 6 / 210; Heysəmi , Məcmauz-Zəvaid , 9/ 225; Beyhaki , Sünen , 7 /129; Təbəri , Tarix, 3/161-163 .

22. Onun üçün bəziləri bu tarixdə onun , on üç və ya on dörd yaşlarında bir gənc qız olduğunu söyləməkdədir. bk . Döyüş , Rza , D. E. Ü. İlahiyyat Fak. Jurnalı. 4 , İzmir , 1995 , s. 139-144 .

23. bk . Berki , Əli Hikmət , Osman Eskioğlu , Xatəmul- Ənbiya Hz. Muhamməd və Həyatı , 210. Burada zəif də olsa başqa bir ehtimaldan söz edilə bilər; o da onun , doğumunu izləyən illərdə , ' Beşik Kertmesi ' bənzəri və valideynlər arası bir müqavilə ilə qarşı-qarşıya olma vəziyyətidir. Ancaq əlaqədar mətnlərin heç birində bunu təsdiq edən hər hansı bir detal yoxdur.

24. Nəvəvi , Tehzîbü'l - Esma 2/ 597 .

25. age.

26. Beyhaki , Sünen , 6/ 204; İbn Mende , Ma'rifetü's - Səhabə , Körpülü Kitabxanası , No : 242 , varam : 195 b; İbn Asakir , Tarixu Dəməşq , Terâcimü'n - Nisa , Dəməşq , 1982 , s. 9 , 10 , 28; Məsudu , Mürûcu'z -Zəhəb , 2 , 39 ; İbn Sad , Tabakətü'lKübra , Beyrut , 1968 , 8/ 58.

27. Bu evliliyin , hicrətdən altı ay və ya səkkiz ay sonra yaxud təxminən bir yarım il sonra və Bədirdə dərhal sonra reallaşdığını ifadə edən rəvayətlər də vardır. bk . İbn Sad , Tabakat , 8/ 58; İbn Abdilberr , İstîâb , 4/ 1881 ; Nedvi , Sîretü's - Seyyideti Aişə Ümmi'l -Möminin , Təhqiq: Muhamməd rəhmətullahi Hafiz ən-Nedvi , Daru'l - Qələm , Dımeşk , 2003 , 40 , 49.

28. İbn Əsir , Üsdü'l -Gabe , 3/ 467 .

29. İbn Abdilberr , İstîâb , 2 /108 ; Tehzîbü'l - Kamal , 16 / 560 .

30. bk . İbn Sad , Tabakat , 8/ 75; Nedvi , Sîretü's - Seyyideti Aişə , 202.

31. İbn Abdilberr , İstîâb , 2 /108 ; Doğularıl , Əsri Səadət , 2 /142

32. bk . Buxari , Cihad , 65.

33. bk . Təbərani , Kəbir , 23 /25; İbn Abdilberr , İstîâb , 4/ 1937 ; İbn Sad , Tabakat , 8/ 63.

34. bk . Nisa surəsi , 6.

35. " Hicrətdən bir yarım , iki və ya üç il əvvəl" , "altı və ya yeddi yaşındaykən" , "Hz. Xədicənin vəfat etdiyi il və ya vəfatından üç il sonra" , " hicrətdən yeddi , səkkiz ay sonra , hicrətin ilk ili " və ya " Bədir ' in dərhal sonra "kimi fərqli rəvayətlər üçün bk. Buxari , Mənakibul-Ənsar 20 , 44; Müslim , Fəzailu - Səhabə 74; Ayni , Umde , 1 /45; İbn Abdilberr , İstîâb , 4/ 1881 ; Nedvi , Sîretü's - Seyyideti Aişə , 40 , 49.

36. Hətta mövzuyla əlaqədar dəyərləndirmələrə reaksiyayla yaxınlaşan bəziləri , "altı və ya yeddi yaşlarında idim" ifadəsini ravinin bir səhvi olaraq görüb bu cümlənin , " risalət gəldiyində altı və ya yeddi yaşlarında idim" şəklində olması lazım olduğunu söyləməkdədirlər.

37. bk . Buxari , Mənakibul-Ənsar 43 , 44; Müslim , Nikah 69; İbn Macə , Nikah 13.

38. Buxari , Mənakibul-Ənsar 44; Müslim , Nikah 69; Əbu Davud , Ədəb 55; İbn Macə , Nikah 13; Darimi , Nikah 56; Təbərani , Kəbir , 23 /25; İbn Abdilberr , İstîâb , 4/ 1938 ; İbn Sa 'd , Tabakat , 8/ 63; İbn İshaq , Sire , Konya , 1981 , 239

39. bk . Buxari , Şehâdât 15; Məğazi , 34; Təfsir , (24) 6; Müslim , Tövbə 56; Tirmizi , Təfsir , ( 63) 4; İbn Sad , Tabakat , 2/ 65; İbn Hişam , Sire , 3/ 310 .



21-03-2014 12:00:00

Düğüme özel


Bu səhifəyə daxil olmaq üçün səlahiyyətli deyil.

Üzv olmaq istəyirsinizsə Bura basın.

Əgər üzv deyilsinizsə Bura basın.

Şərhsiz