Ana səhifə

İnsanı aldanmağa aparan səbəblər nələrdir?


YazdırSend to friend

   

    Hz. Adəm aleyhissalam'dan bəri insanlar bir-birilərinə zidd iki ayrı yolda olmuşlar. Bunlardan biri haqq və hidayət yolu, digəri isə küfr və dəlalət yoludur. Bütün gözəlliklər, xeyirlər, səadətlər birinci yolun; bütün çirkinliklər və şərlər isə ikinci yolun meyvələridir, nəticələridir.

   İnsandakı qəlb, ağıl və vicdan onu birinci yola sövq edərkən, nəfs, his və həva da ikinci yola yönəldər. Bunun nəticəsi olaraq insanın daxili dünyası çaxnaşamalara və çarpışlamalara səhnə olar.

   Bu daxili hərblər bir tərəfdən iman, saleh əməl və istiqaməti, digər tərəfdən küfr, üsyan və anarxiyanı ortaya çıxararlar.

   Burada insanları aldadaraq yanlış yollara sövq edən və həqiqəti görmələrinə pərdə olan səbəblər üzərində duracağıq.

    Bu səbəblərin başlıcaları bunlardır:

    1. SƏTHİ BAXIŞ VƏ QƏFLƏT

   İnsanları həqiqətdən uzaqlaşdıran önəmli bir səbəb bu möhtəşəm kainata və onda cərəyan edən xariqüladə hadisələrə qəflət ilə, ötəri bir nəzər ilə baxmaqdır.

    Çöldə, uzaqdan baxıldığında ilğımın (quru çöllərdə buxarın yerə yayılıb uzaqdan su kimi görünməsi hadisəsi) su zənn edilməsi kimi, gerçəkləşməsi mümkün olmayan bir xurafat də qəflət ilə və bəsit nəzər ilə həqiqət zənn edilər. Həm uzaq məsafələrdən baxıldığında bir ulduz şam qədər görüldüyü kimi, bir həqiqət də uzaqdan tamaşa edildiyində gərəyi kimi idrak edilə bilməz. Rəbbanî və İlâhî həqiqətlərə qarşı ədəbsiz qalmaq və laqeyd davranmaq, həqiqətləri pərdələyər və sonunda insanı aldanışa aparar. Bəli, insan qəflət və səthi baxmaqla bu aləmi başdanbaşa əhatə edən möhtəşəm nizamı, mükəmməl intizamı, gözləri qamaşdıran gözəlliyi görə bilməz. Məsələn, bu kâinatın bir fabrik kimi asanlıqla və ahəngli idarə edilməsinə və nizamına baxa bilməz.

   Hava ilə bütün həyat sahiblərinin əmizdirilməsi, gecə və gündüzün və mövsümlərin bir-bir ardınca, hikmətlə düzülməsi, buludlardan yağmurun sağılması, günəşdən ziyanın süzülməsi kimi möhtəşəm fəaliyyəti tamaşa edə bilməz. Elementlərin bitkilərin yardımına hikmət və rəhmətlə qaçışmaları, bitkilərin heyvanların köməyinə göndərilməsini və heyvanların da insanların ehtiyacına xidmət etdirilməsini ibrət nəzəri ilə seyredə bilməz.

   Bütün toxum və çəyirdəklərdən cürəbəcür bitkilərin və ağacların məharətlə yaradılmasını təfəkkür edə bilməz.

    Hər bir çiçək və yarpağın, hər bir çəyirdək və meyvənin bir sənət möcüzəsi olduğunu idrak edə bilməz. Bütün heyvanların ayrı-ayrı mahiyyətlərini, bir-birlərindən fərqli hissiyyatlarını, cürəbəcür cihazatlarını, müntəzəm bəslənmələrini, doğulub ölmələrini düşünə bilməz.

    Və nəticədə, bu aləmdə təcəlli edən sonsuz qüdrətin bir Qadir'dən, bütün varlıqları əhatə edən elmin bir Alîm'dən, bütün varlıqların hikmətli və faydalı şəkillərinin bir Hakim'dən gəldiyini qavraya bilməz.

    Minbir ismin təcəlligahı olan bu möhtəşəm kâinata səthi olaraq baxan bir insan, ondakı İlâhî hikmətləri sezə bilməz, qavraya bilməz. Cənâb-ı Haqqın varlıq və birliyindən, əzəmət və qüdrətindən, səltənət və həşəmətindən qəflət edər.

    2. İNSANIN YARADILIŞINDAKİ QAYƏ VƏ SİRLƏRİ DÜŞÜNMƏMƏK

    Bir digər aldanma səbəbi də insanın, öz yüksək mahiyyətindən qəflət etməsi, haradan gəlib, hara getdiyini və bu dünyadakı vəzifəsinin nə olduğunu düşünməməsidir.

   Cənâb-ı Haqq, insanı bu kâinat içində ən üstün bir mahiyyətdə yaratmış, ona aləmdəki hikmətləri təftiş edə biləcək bir ağıl, yaxşı ilə pisi, haqq ilə batili ayrıd edə biləcək bir vicdan, bütün elmlərə ayna ola biləcək bir istedad lütf etmişdir. Ona bütün dadlar aləmini təftiş edə biləcək bir dil, gözəlliklərin bütün növilərini tamaşa edə bilən bir cüt göz, hər cür nəğmələri eşidən qulaq lütf etmişdir.

    Haqq Təâlâ, üstün olaraq yaratdığı bu insanı özünə dost və həmsöhbət etmiş, göndərdiyi səmavi kitablarla ona əmr və qadağalarını bildirmiş, səadət və istiqamət yollarını göstərmişdir.

    İnsan özünə verilən bu ülvi cihazların qiymətini təqdir edə bilməzsə, onları lütf edən Rəbbindən qəflət edər. O'nun bir məxluqu və sənəti olduğunu və hər an O'nun tərbiyə və nəzarəti altında olduğunu və Onun nemətləriylə bəsləndiyini unudar. O'na qarşı etməsi lazım olan vəzifələrdən üz çevirər. Özünü başıboş zənn edər. Allah'ı tanımaq üçün verilən bütün istedad və qabiliyyətini yerində istifadə etməməklə vəhmlərə və xurafatlara qapılar; həm dünya həm də axirət səadətini məhv edər.

    3. DÜNYANIN FANİ ZÖVQLƏRİNƏ HƏDDİNDƏN ARTIQ BAĞLANMAQ

   Cənâb-ı Haqq, bu dünyanı qüdsi sifətlərinə və əsma-i hüsnasına bir təcəlligah etmiş, elmini, sənətini, məharətini və hikmətini onda göstərmişdir. Dünyanı, insanın əbədi həyatı üçün bir tarla, qabiliyyətlərin inkişafı üçün bir imtahan meydanı, İlahi sənətlərin düşünülməsi üçün bir sərgi salonu olaraq yaratmışdır.

   Dünyanın bu mahiyyətindən qəflət edən insanlar, onun fani və aldadıcı üzünə aşiq olarlar. Əbədi həyat üçün verilən ağıl və qəlblərini, istedad və qabiliyyətlərini onun müvəqqəti zövqlərinə sərf edərlər. Özlərinə verilən sonsuz nemətlərin, sadəcə nəfslərinin razı salınması üçün verildiyi vəhminə qapılarlar. Cənab-ı Allah'ın rizası yerinə insanların razılığına etibar edərlər. Axirət mükafatları yerinə, dünyəvi məqamları axtarar, onlara talib olarlar. Həddindən artıq zövq və sərxoş edici əyləncələrlə istiqamətli düşünmə qabiliyyətlərini zay edərlər. Get-gedə bu həyat tərzlərini bir iddia, yaşam tərzi halına gətirirlər. Uxrəvi və mənəvi məsələlərə öncə laqeyd qalar, daha sonra bunlara qarşı cəbhə alma vəziyyətinə girərlər. Sonunda, İlahi və Rəbbani həqiqətlərə qarşı anlayışları qısırlaşar, mühakimələri səthi qalmağa başlayır.

    Az bir diqqət ilə mümkünsüz olduğu anlaşıla biləcək bir vəsvəsəni, yaxud bir xurafatı mühakimə etməkdən aciz qalarlar; həqiqətsiz vəhmlərə tez aldanarlar.

    4. PEYĞƏMBƏRLƏRİN TƏBLİĞ VƏ TƏLİM BUYURDUĞU  HƏQİQƏTLƏRDƏN ÖZÜNÜ EHTİYACSIZ ZƏNN ETMƏK

    Önəmli bir aldanma səbəbi də insanın İlâhî və Rabbanî həqiqətləri anlamaqda öz fikir və mühakiməsini yetərli görüb, peyğəmbərlik qapısını döyməməsidir. Halbuki, Allahu Azimüşşan`a və O'nun sifət və isimlərinə necə iman ediləcəyi, O Zat-ı Aqdes`in bu kainatı nə üçün yaratdığı, insanları bu aləmə hansı qayələr üçün göndərdiyi, onlara nə kimi vəzifələr verdiyi, bu aləmdən sonra necə bir aləmə gediləcəyi kimi həqiqətlər, bu məhdud ağıl ilə qavrana bilməz. Bunlar ancaq vəhyin aydınlığı altında görünə bilər.

    Allahu Təâlâ bu həqiqətləri bildirmək üçün peyğəmbərlər göndərmiş və kitablar endirmişdir. Planetləri günəşin, elektronları nüvənin, arıları bir bəy`in, qarışqaları bir əmr`in ətrafında toplayan Allah, insanların da peyğəmbərlik mərkəzi ətrafında toplanmalarını iradə etmişdir. Ta ki, onların qəlbləri, ruhları və vicdanları, Peyğəmbərlərin (Aleyhimussəlam) əliylə tərbiyə edilsin və kamilliyə çatsınlar.

    Bilindiyi kimi, insanların simaları kimi, fikir və mühakimələri, arzu və hissiyyatları da bir-birindən fərqli olduğundan eyni İlâhî və Rəbbani həqiqətə fərqli şəkillərdə nəzər edə bilərlər. Birinin doğru gördüyünə digəri yanlış deyə bilər; birinin haqq bildiyini digəri batil görə bilər. Sonunda, insanların sayı qədər fərqli görüş və düşüncələr, müxtəlif dəyərləndirmə və hökmlər ortaya çıxar.

    Ülvi bir həyata namizəd, əbədi bir səadətə aşiq olan insan üçün bu nöqsan və məhdud ağıl YETƏRLİ bir rəhbər ola bilməz. İnsan onunla müəyyən bir nöqtəyə qədər gedə bilər. Həqiqəti tapması, dünyəvi və üxrəvi səadətə çatması ancaq peyğəmbərlərə tabe olması ilə mümkündür. Bu həqiqətə görə Cənâb-Haqq insanlara peyğəmbərlər göndərmişdir. Ta ki, haqq ilə batili, doğru ilə yanlışı, həqiqət ilə xurafatı ayıra bilsinlər.

   Peyğəmbərlər (əleyhimussalam), insanlara, Cənâb-Haqqın varlığını və birliyini bildirmişlər, özlərinə tabe olanları marifət təbəqələrində yüksəltmiş və onları küfrdən, şirkdən və batil inanclardan qurtarmışlar. O nurani şəxslər, Cənâb-Haqqın isim və sifətlərinə ən mükəmməl ayna olmuşlar, O`nu haqqıyla sevib, ümmətlərinə də sevdirmişlərdir. Özlərinə inananları əbədi səadətə təşviq etmiş, İlâhî əzabdan çəkindirmişlər.

    Kainatda təcəlli edən İlâhî isimləri onlara oxutdurmuşlar və aləmin necə seyr və təfəkkür ediləcəyini öyrətmişlər. Kâinatın yaradılış sirrini bildirmişlər, varlıqların haradan gəlib, hara getdiyini və vəzifələrinin nə olduğunu ən gözəl şəkildə öyrətmişlər. Qısacası, Allah'ın razılığını necə qazanacaqlarını, İlâhî əzabdan necə xilas olacaqlarını bildirmişlər.

    Allahu Təâlâ, Peyğəmbərləri (aleyhimussalam) ən ülvi bir fitrətdə yaratmış, onların ağıl və qəlblərini bütün qabiliyyət və hissiyyatlarını ən gözəl bir şəkildə birbaşa tərbiyə etmiş və o Görkəmli Zatları insanlıq aləminə bir yol göstərici və müəllim olaraq göndərmişdir. Xüsusilə, Peyğəmbərlər Sultanı olan Peyğəmbər Əfəndimizi (sallallahu aleyhi və səlləm) ən gözəl və mükəmməl bir surətdə tərbiyə etmiş, ona bütün həqiqətlərin günəşi olan Qur'ânı göndərmiş, onun bütün həqiqətlərinə, ən incə sirlərinə vaqif (bələd,ayan) etmiş və insanları ən yüksək mərtəbəyə çıxaracaq bütün məziyyətləri o Həbib-i Ədib'ində toplamışdır. O'nu gözəl əxlaqın bütün şöbələrində ən irəli dərəcəyə yüksəltmiş, iman və ubudiyətdə, kəmalat və fəzilətdə O'nu insanlıq aləminə ən mükəmməl bir rəhbər olaraq göndərmişdir.

    Hər biri birər hidayət ulduzu olan səhabələr; İmam-ı ı A'zam, imam-ı ı Şafi, İmam-ı Malik və İbn-ı Hənbəl kimi böyük müctəhidlər; Şah-ı Qeylani, Şah-ı Nəqşibənd, Rufai və Şazəli kimi kamil mürşidlər, Qur'ân-ı Azimüşşan`ın ən incə sirlərinə vaqif (bələd,ayan) olan Fəxrəddin-ı Razi, Taftazani və Seyyid-ı Cürcani kimi allamələr; Muhyiddin-ı i Arabî, Mövlana, Şəms-ı i Təbrizi kimi mütəsvvüflər hər daim o hidayət günəşinin marifət və imanından feyz almışlar.

    Əsrimizdə küfr və inkarın cəmiyyətin mənəvi bönövrəsini korlaması, bir çox şübhələrin, xurafat və cəfəngiyatların insan zehinində məcra, bir yol tapması, bu hidayət günəşinin dərs və tərbiyəsindən, irşad və feyzindən kifayət qədər istifadə edilməməsindən qaynaqlanır.

   Hətta fən və texnologiyanın bu gün çatdığı yüksək səviyyəyə baxmayaraq, fərd və cəmiyyət həyatında hüzuru təmin edə bilməməsi, cəmiyyət həyatından sevgi, şəfqət, mərhəmət və ədalət kimi ülvi əsasların çəkilib, yerini zülmə, təcavüzə və anarxiyaya tərk etməsi və heç bir fəlsəfi doktrinanın cəmiyyətin bu yaralarını təsbit və müalicə edəcək gücə sahib ola bilməməsi, hətta bəzi doktrinaların birbaşa zülm və təcavüzə səbəb olması, peyğəmbərlik məktəbinin qapısını döyməməkdən qaynaqlanmaqdadır.

    5. MATERİALİST TƏBLİĞAT VƏ TƏLQİNLƏRİN TƏSİRİNDƏ QALMAQ

    İnsan, kənardan gələn xəbərdarlıqlara daim açıqdır. Bu halıyla boş bir qabı xatırladır. İçi doğru fikir və həqiqətlərlə dolmazsa, onların yerini yanlış ideologiyalar, xurafat və cəfəngiyyatlar alar. Bu gün gəncliyi sarsıdan ruhi böhranların, fikri izdirabların əsl səbəbi budur. Bu mənəvi izdirablardan qurtulmalarının tək yolu, ağıl, qəlb və vicdanlarını, Qur`anın gətirdiyi ülvi həqiqətlərlə doyurmaq ikən, bir qisim gənclər, elm və fikir yerinə, aldadıcı şüarlara, sehrli reseptlərə (!) daha çox meyl edirlər. Mənəvi boşluqlarını beləcə doldurub hüzura qovuşacaqlarını zənn edirlər.

    Materialistlər onların bu halından istifadə edərək onları "ədalət", "bərabərlik" kimi xəyali şüar və təbliğatlarla aldadar, özlərinə çəkərlər. Onları sempatizanları halına gətirdikdən sonra sosyal problemlərin həlli üçün irəli sürdükləri xəyali reseptlərlə yanaşı yavaş-yavaş bu gənclərin başlarına mənəviyyatı sarsıdan şübhələr də atarlar. Müəyyən bir nöqtədən sonra, davamlı və intensiv təlqinlərlə o zavallı gənclərin beyinlərini yuya yuya sonunda onları materialist və ateist düşüncə xaricində heç bir həqiqəti qəbul edə bilməyəcək hala salarlar. Artıq bu gənclər məntiq və mühakimələrini itirərək tamamilə robotlaşarlar. Bəsit bir evin belə ustasız ola bilməyəcəyi bir həqiqət ikən, bu möhtəşəm kainat sarayını sahibsiz qəbul edərlər. Bir hərfin katibsiz olması qeyri-mümkün olduğu halda, hər hərfində sonsuz hikmətlər olan bu kainat kitabını katibsiz qəbul edərlər.

    Həm bütün bitkiləri, heyvanları və insanları həyatsız, şüursuz və iradəsiz təbiətin yaratdığına, yaxud bunların öz-özünə meydana gəldiyinə inanırlar. Özlərini qayəsiz, vəzifəsiz, başıboş və sahibsiz zənn edərlər, qorxunc bir dəlalətə düşərlər.

   İnsanın mahiyyətini almaz dərəcəsindən kömür dərəcəsinə endirən, bütün insani məziyyətləri silərək onu heyvandan çox aşağı dərəcəyə salan küfrün iç üzündəki çirkinliyi görə bilməzlər. Halbuki, kâinatda hökm edən heç bir həqiqət, küfr və inkar ilə izah edilə bilməz.

   Bu sualların materialist və ateist fəlsəfədə təxmin və fərziyyədən başqa dəqiq bir cavabı yoxdur:

    "Bu kâinat və içindəki möcüzə varlıqlar necə var olmuşdurlar?"

    "Kainatda atomdan ən böyük qalaktikalara qədər cərəyan edən bu mükəmməl və ölçülü sistem necə meydana gəlmişdir?"

"Bütün kainatın elementləri, su-torpaq kimi ünsürləri, canlı-cansız varlıqları ilə birbaşa və ya bilvasitə olaraq insana xidmət etməsini necə açıqlayarsınız?"

"Elmin şahidliyinə uyğun olaraq məqsədsiz və faydasız heç bir şeyin olmadığı bu kainatda, insanın qayə və məqsədi nə olmalıdır?"

"Kainatda hər gün minlərlə insanın vəfatı ilə təsdiq edib doğruladığı ölüm nədir? Ölüm celladından xilas olmağın çarəsi var mıdır?"

   İnsan ancaq bu suallara cavab tapmaqla tətmin olar, hüzur tapar; dünyada rahata, axirətdə səadət və salamata qovuşar.

   Həm inkar etmək; özlüyündə imkansızdır, mahiyyəti yalandır. Məsələn, Qız Qalasının memarını inkar etmək, həqiqətsiz bir cəfəngiyyat və böyük bir yalandır. Mükəmməl planı, möcüzəvi estetikası, sənətkərânə strukturu ilə ağılları heyrətə gətirən belə möhtəşəm bir əsər ortada ikən, onun memarını inkar etmək ən böyük bir cəfəngiyyat və ən həqiqətsiz bir xurafatdır.

    Eynilə bu misal kimi, bu möhtəşəm kainat sarayının yaradıcısı, sahibi və idarəçisi olan Cənab-ı Allah'ı inkar etmək, bu misalıdan hədsiz dərəcədə çirkin bir yalan, müdhiş bir həzəyan, qorxunc bir cəfəngiyyatdır.

    6. ALLAHU AZÎMÜŞŞÂNI MƏXLUQATINA QİYAS ETMƏK.

   İnsanları dəlalətə aparan bir digər yanılma səbəbi də Allah'ın zatına və sifətlərinə dair həqiqətləri, yaratdığı digər varlıqlara qiyas, yəni müqayisə etməkdir. Halbuki Cənab-ı Haqq, vacib-ül vücuddur, əzəli və əbədidir. Bütün sifətləri nəhayət dərəcədə kamaldadır. Acizlikdən, ehtiyacdan, məkan və zamandan münəzzəhdir; heçdən yaratdığı aciz, zəlil, fani məxluqatı ilə heç bir cəhətlə müqayisəyə edilməz.

    Məlumdur ki iki şeyin bir-biriylə müqayisə edilə bilməsi üçün, aralarında ortaq nöqtələr olması lazımdır. Məsələn, insanın mahiyyəti, daşın mahiyyəti ilə heç bir cəhətlə müqayisə edilməz. Fərqli mahiyyətdəki iki məxluq belə bir-biriylə müqayisəyə girmədiyi halda, vacib, mümkün ilə; Xaliq, məxluqu ilə necə müqayisə edilə bilər!

    7. ALLAH`IN QÜDSİ MAHİYYƏTİNİ AĞLIN, ANLAYA BİLMƏYƏCƏYİNİ BİLMƏMƏK

    Hər insan, ağlıyla Allahu Təala`nın varlığını anlaya bilər. "Bir əsər ustasız, bir bina memarsız ola bilməyəcəyi kimi mən də Xaliq`siz, Malik`siz ola bilmərəm. Bu göy üzü və bu yer üzü də Hakim`siz, Sani`siz ola bilməzlər." deyə bilər. Ancaq, ağıl Cənâb-Haqqın Zatını (Şəxsini) anlamaqdan acizdir; bu vadidə bir addım belə ata bilməz.

    Məlumdur ki, bir şeyin varlığını bilmək başqa, mahiyyətini bilmək başqadır. Kainatda çox şey vardır ki ağıl onların varlıqlarını açıq-aşkar bildiyi halda, mahiyyətlərini qavraya bilməməkdədir. Ruh, cazibə qanunu, elektrik, xəyal, şəfqət kimi necə necə həqiqətlər vardır ki, bunların varlıqlarını bilmək bir həqiqət olduğu kimi, mahiyyətlərinin idrak edilə bilməyəcəyini bilmək də ayrı bir həqiqətdir. Ağılın idrak edə bilməyəcəyi mahiyyətləri anlamağa məcbur etmək cahillikdir. İnsan bu halı ilə sırat-ı müstaqimdən sapar,azar və taqətinin son dərəcədə üstündə olan bir yükün altına girməklə özünü həlak edər.

    "Əsər, ustasını idrak edə bilməz" həqiqətinə əsasən, ağıl da Xâlıq'inin həqiqətini qavraya bilməz. Çünki, O'nun məxluqudur, əsəridir. Hər məxluq kimi ağıl da məhduddur. Görməyin, eşitmənin və digər bütün hisslərin məhdud bir sahəsi olduğu kimi, ağlın da müəyyən bir idrak sahəsi, müəyyən bir intiqal, nüfuz etmə gücü vardır. Cənâb-Haqqın qüdsi mahiyyətini dərk etmək, ağılın qavrama və intiqal sahəsi içində deyildir.

    Bir insan, nəyinki Allah'ın zatını, öz ruhunun, xəyalının, vicdanının belə mahiyyətlərini qavraya bilməz. Çünki, bunlar cismani olmadıqlarından ağıl onlara bir surət geydirə bilməz, bir şəkil verə bilməz.

   Məsələn, xəyal üçün nə uzunluqdan, nə qısalıqdan; nə yaşlıqdan, nə quruluqdan; nə böyüklükdən, nə kiçiklikdən söz edilə bilməyəcəyi üçün ağıl ona bir hüdud çəkə bilməz və onu qavraya bilməz. Bununla yanaşı heç bir insan, mahiyyəti məchul olan bu varlığı inkar da edə bilməz.

    Öz mahiyyətini bilməkdən aciz olan insanın, bütün ağılların, xəyalların, ruhların, hisslərin, vicdanların, yaddaşların, mələklərin yaradıcısı olan Allah'ın Zatını anlamağa məcbur edilməsi ən böyük bir cəhalətdir.

    Allah 'ın bütün sifətləri sonsuzdur, mütləqdir, əzəli və əbədidir. Ağıl isə məhduddur, sonradan yaradılmışdır. Məhdud olan mütləq olanı, sərhədli olan sonsuz olanı, sonradan yaradılan əzəli və əbədi olanı əlbəttə qavraya bilməz. İnsanın bunu bilməsi, yəni Allah-Təalanın qüdsi mahiyyətini idrakdan aciz olduğunu anlaması gerçək idrakdır.

   Ağıl, Allahu Təâlâ'nı "varlığı vacib, qüdrəti sonsuz, iradəsi sərhədsiz, elmi hər şeyi əhatələyən" olaraq bilməklə mükəlləfdir. Onsuz da onun yaradılışının qayəsi də budur.

    O halda, Cənab-ı Haqq`ın qüdsi mahiyyəti nə idrâk edilə bilər, nə xəyal edilə bilər, nə də hiss edilə bilər. Ağılla aydın olan və duyğularla hiss edilən hər şey məxluqdur. Allah'ın varlığı bu dünyada ancaq ağıl nuru ilə görülər, qəlbin ziyası ilə sezilər.

    Həqiqət bu ikən, insanın Allahu Təâlâ'nı zatı ilə anlamağa məcbur edilməsi vəhimdən başqa bir şey deyildir.

    Bəli, ağlın vəzifəsi, Cənâb-Haqqın kainatda görünən böyüklüyünü, əzəmətini, qüdrətini, hakimiyyətini, sonsuz hikmətini, inayətini, lütf və ikramlarını anlamaq və bütün bunlara kainatdakı digər varlıqlarla birlikdə şüurlu bir şəkildə şahidlik etməkdən ibarətdir.

    Qur'ân-ı Mûcizü'l-Bəyan bir çox ayələrində və Peyğəmbər Əfəndimiz sallallahu aleyhi və səlləm bir çox hədis-i şəriflərində bizə bu həqiqəti dərs vermişdir.

    İnsan üçün Allah'ın qüdsi mahiyyətini idrâk etmək bu cəhətlə də qeyri-mümkündür: O Vahid-i Əhad`ın misli, misalı yoxdur ki insan, müqayisə və təmsil ilə və ya təcrübə vasitəsilə O'nun qüdsi həqiqətini anlamağa yol tapa bilsin.

    Bir gül yarpağı üzərində parlayan bir damla su, səmanın genişlik və dərinliyini həqiqətilə qavraya bilməyəcəyi kimi, insanın da, o məhdud ağlı, sonsuz aləmləri yoxdan var edən bir Vacibü'l-Vücud'un qüdsi mahiyyətini qavraya bilməz.

    8. BÜTÜN VARLIQ ALƏMİNİ BEŞ DUYĞU İLƏ QAVRAMAĞA MƏCBUR ETMƏK

    Bəzi insanları aldadan səbəblərdən biri də beş duyğu ilə hiss edə bilmədikləri həqiqətləri inkar etmələridir. Halbuki, varlıq aləmi sadəcə beş duyğu ilə hiss edilənlərdən ibarət deyildir.

    Məlumdur ki, insan görmə duyğusu ilə ancaq maddi varlıqları görər. Dili ilə, dadlar aləmini, qulağıyla səslər aləmini, burnuyla qoxular aləmini hiss edər. Halbuki mələklər, ruhani varlıqlar, elektrik, cazibə qanunları kimi elə həqiqətlər vardır ki bunlar nə görülərlər, nə eşidilərlər. Bununla yanaşı bu həqiqətlərin varlıqları da şübhə qəbul etməz.

    Bu həqiqətdən qəflət edən bir qisim insanlar "Görmədiyimə inanmaram." deyərək bütün varlıq aləmini yalnız gözləriylə gördükləri maddi varlıqlardan ibarət sanmaqla böyük bir xətaya düşərlər. Halbuki, görünməmək olmamağa dəlil ola bilməz. Bu aləmdə görmədiklərimiz şeylər gördüklərimizdən daha çoxdur. Hətta insan bədənində ağıl, xəyal, hafizə, vicdan, sevgi, qorxu, maraq kimi görünməyən şeylər, görünənlərdən qat-qat çoxdur.

    "Görmədiyim şeyə inanmıram." cəfəngiyatının altında, ağlın vəzifəsini gözə yükləmə xurafatı yatmaqdadır. Halbuki, insandakı hər bir his ayrı bir aləmin qapısını açar; birinin vəzifəsi digərindən gözlənilə bilməz. Məsələn göz, qulağın; burun dilin vəzifəsini görə bilməz. İnsan, gözü ilə nə yeməyin dadına, nə bülbülün səsinə, nə də gülün qoxusuna baxa bilər. Göz bu əzaların vəzifələrini etməkdən aciz ikən, əlbəttə ağlın vəzifəsini yüklənə bilməz.

    Hər hansı bir əsər göz ilə görüldüyü halda, ustası ağıl ilə dərk olunur. Görmədiyimə inanmaram, deyən bir kimsə, bu əsərin ustasını inkar vəziyyətinə düşər. Eynilə bunun kimi bir insanın, bu möhtəşəm kainatı seyr edib ondakı dərin hikmətlərə heyran qaldığı halda, onun sənətkarını "görə bilmirəm" deyə inkara cəhd etməsi böyük bir cəhalətdir.

    Belə bir insan, bu kainatda hər an təcəlli edən və Allah'ın varlığını günəş kimi göstərən yaratma, həyat vermə, ruzi vermə, böyüdüb inkişaf etdirmə, şəkil verib gözəlləşdirmə kimi sonsuz işləri nə ilə açıqlayacaqdır?

    Cənâb-ı Haqqın görünməməsi "şiddət-i zühurundan və ziddinin yoxluğundandır." Məsələn, atmosferin yer kürəmizi hər tərəfdən əhatə etməsi kimi günəşin də bütün kosmos aləmini cismi ilə əhatə etdiyini fərz etsək, o zaman günəşi göz ilə görmək mümkün olmaz. Artıq günəş şiddət-i zühurundan görünməz olar. Həm gecə kimi bir ziddi da olmadığı üçün ziddinin yoxluğundan günəş görülə bilməz. Bununla yanaşı şüası ilə hər yerdə hazır və nazir olan o günəşin varlığını inkar etmək də böyük bir cəhalət olar.

   Allahu Azimuşşan`ın "şiddət-i zühurundan və ziddinin yoxluğundan" görünməməsinə bu misalın işığında bir dərəcə baxıla bilər.

   Bəli, "hər şeyi maddədə axtaranların ağılları gözlərindədir. Göz isə mənəviyyatda kordur."

    9. İNSANIN FİTRİ VƏZİFƏSİ OLAN İBADƏTİ TƏRK EDİB ÜSYANA DÜŞMƏSİ

    Cənâb-ı Haqq, bu kâinatı və içindəki bütün mövcudatı insan üçün yaratmış və onu bu aləmə ən böyük qayə və nəticə etmişdir. Əlbəttə insanın da kainatın fövqündə böyük bir məqsədinin olması zəruridir. Bu qayə isə ancaq Allaha iman və Ona ibadət və itaət etməkdir.

  İbadət, Cənâb-ı Haqqın əzəmət və böyüklüyünü, sonsuz mükəmməliyini, qüsursuzluğunu anlamaq və elan etmək; hədsiz lütf və ehsanına şükür və həmd etməkdir. İnsan, həqiqi insaniyyət mərtəbəsinə ancaq ibadət ilə çıxa bilər. Çünki, ibadət insanın heyvani arzularını həd  altına alar. Onu Rəbbinə yaxınlaşdırar. Ruhunu ülvi hədəflərə yüksəldər, qəlbini təmizləyər. İnsanı yüksək əxlaq və gözəl səciyyə sahibi edər.

    İnsanın fitri,təbii vəzifəsi ibadətdir. Bu vəzifəni tərk edən insan, əxlaqi cəhətdən çox alçalar və heyvani hisslərinin məhkumu olar. Haqq və hüquq tanımaz. Ruhən enişə keçər, günahların iç üzündəki dəhşətli çirkinliyi görə bilməz. İşlədiyi günahlar onu addım-addım inkara doğru apara bilər. Günahları işləyə işləyə qəlbi və vicdanı qaralar. Lətifələri sönər, idraki iflic olar. Sağlam düşünmə qabiliyyətini itirər.

    Bilindiyi kimi, amirinin verdiyi vəzifələri yerinə yetirməyən bir məmur, ona qarşı əvvəl xəcalət hissi keçirər. Əgər itaətsizliyə davam edərsə sonunda bu xəcalət yerini bir növü düşmənçiliyə, üsyana tərk edər. Eynilə bu misal kimi insan da, Yaradıcı'sının əmr buyurduğu qulluq vəzifələrini tərk etdiyində öncə sıxılar, xəcalət hissi keçirər. Günaha davam edə-edə, qəlbindən Rəbbinə qarşı məhəbbət və qorxu silinər, yerini kin və düşmənçiliyə tərk edər. Üsyanda israr etdikcə ibadətdən nifrət etməyə başlayar. Qədərə etiraz edər, Cənâb-ı Haqqın rəhmətini mühakimə etməyə başlayar. Etdiyi üsyanları müdafiə etməyə başlayar. Artıq belə bir insan, din və müqəddəs şeylər haqqındakı təlqinlərə və təbliğatlara qapılmağa hazır hala gəlmişdir.

    Belə bir insan, üluhiyyət, axirət, qədər, həşr kimi imanî məsələlərdə kiçik bir vəsvəsəni, qüvvətli bir dəlil olaraq görməyə başlayar. Beləcə, məsuliyyətdən qurtulub səlâmətə, səadətə çıxacağı vəhminə, xəyalına qapılar. Fəsadçı komitələri bu tip insanları asanlıqla aldadıb özlərinə bağlaya bilərlər.

    10. DİNƏ AİD HƏQİQƏTLƏRDƏ SƏLAHİYYƏTLİ KƏSLƏRƏ MÜRACİƏT EDİLMƏMƏSİ

   Günümüz insanı elmi və fənni sahələrdə haqlı olaraq, səlahiyyətli şəxslərə müraciət etməkdədir. Bu həssaslığı, dini məsələlərdə daha çox göstərməsi lazım olduğu halda, belə etməyib ya öz ağlı ilə kifayətlənir, yaxud bu sahədə səlahiyyətsiz şəxslərin sözlərinə etibar etməkdədir. Halbuki, dində əhil olmayan adam başqa sahələrdə mütəxəssis belə olsa, onun sözü dində dəlil qəbul edilməz. Məlumdur ki, bir elmdə, alim olan adam başqa bir fəndə cahil qala bilər. Onun sözü bu fəndə etibarlı sayılmaz.

    Məsələn, bir həkim tibb elmində nə qədər irəli gedərsə getsin, onun sözü mühəndislikdə dəlil qəbul edilməz; bu sahədə ona müraciət edilməz. Həqiqət bu ikən, ağıl ilə qavranılması mümkün olmayan "imanî, Qur`anı və dini həqiqətlərdə" insan nə öz ağlına güvənə bilər və nə də bu sahədə səlahiyyəti olmayan kəslərin sözüylə hərəkət edə bilər. Bu məsələdə ona düşən vəzifə, dinî mövzularda səlahiyyətli şəxslərə müraciət etmək, yaxud onların yazdığı əsərlərə baxmaqdır. Bunu etməyənlər çox zaman öz arzularını, vəhm və xəyallarını fikir sanmaqla həqiqətdən uzaqlaşarlar.

Müəllif: 


01-04-2017 06:48:33